Bitwa pod Łodzią 1914: zapomniany polski Verdun

Jesienią 1914 roku równiny wokół Łodzi, przemysłowego miasta w zaborze rosyjskim, stały się areną jednej z największych bitew manewrowych I wojny światowej. Przez prawie cztery tygodnie armie nacierały, okrążały i same wpadały w okrążenie. Paul von Hindenburg, niemiecki wódz na wschodzie, pisał, że obraz tych walk był zagmatwany po obu stronach, a ich zaciekłość przewyższała wszystkie wcześniejsze bitwy frontu wschodniego. Brytyjski attaché Alfred Knox, który śledził je od strony rosyjskiej, sądził, że okażą się zapewne najciekawszą operacją wojny pod względem wojskowym i psychologicznym. W Polsce mówi się dziś o niej jako o zapomnianej bitwie albo o polskim Verdun.²

Tło: wyścig o Śląsk

W październiku 1914 roku pierwsza ofensywa Hindenburga w Polsce utknęła pod Warszawą, a niemiecka 9. Armia cofnęła się do granicy. Rosjanie ruszyli za nią i zaczęli skupiać armie w zakolu Wisły do inwazji na Niemcy przez Śląsk w stronę Berlina. Tę ofensywę zapamiętano jako rosyjski walec parowy.³

1 listopada Hindenburg został naczelnym wodzem wojsk niemieckich na wschodzie, z Erichem Ludendorffem jako szefem sztabu, a 9. Armię objął generał August von Mackensen. Niemcy nie mogli liczyć na zatrzymanie Rosjan czołowym natarciem. Ich odpowiedź, przesądzona w Częstochowie 3 listopada, polegała na przerzuceniu 9. Armii koleją w rejon Torunia i wysłaniu jej wzdłuż Wisły na południe, w odsłonięte północne skrzydło rosyjskiego zgrupowania, w stronę Łodzi.⁴ › Bitwa pod Tannenbergiem 1914

Niemcy wiedzieli też, kiedy Rosjanie zamierzają ruszyć. Hindenburg pisze, że przechwycony rosyjski meldunek radiowy zdradził, iż armie Frontu Północno-Zachodniego rozpoczną inwazję 14 listopada; polskie opracowania dodają, że złamano rosyjski szyfr. 10 listopada 9. Armia była gotowa, a 11 listopada ruszyła, trzy dni przed Rosjanami.⁵

Armie i dowódcy

9. Armię Mackensena rozbudowano do około pięciu i pół korpusu oraz pięciu dywizji jazdy, a na jej południowym skrzydle działały korpusy forteczne z Wrocławia i Poznania. W bitwie walczyły także oddziały austro-węgierskie.⁶

Naprzeciw stał rosyjski Front Północno-Zachodni generała Nikołaja Ruzskiego z trzema armiami: 1. generała Rennenkampfa, 2. generała Scheidemanna i 5. generała Plehwego. Knox ostro przeciwstawiał sobie dwóch dowódców, od których zależał wynik: Rennenkampfa, efektownego kawalerzystę, anachronizm w armii XX wieku, i Plehwego, małego, starego i zgarbionego, ale o logicznym umyśle i żelaznej woli.⁷

Ilu żołnierzy walczyło, nie wiadomo dokładnie. Polskie szacunki wahają się od około 570 tysięcy lub ponad 600 tysięcy w depeszach Polskiej Agencji Prasowej do ponad 700 tysięcy u etnologa Andrzeja Daszyńskiego. Wielu z nich było Polakami wcielonymi przez wszystkie trzy państwa zaborcze, więc Polacy strzelali do Polaków; świadczą o tym nazwiska na nagrobkach.⁸

Bitwa krok po kroku

Uderzenie spod Torunia, 11 do 16 listopada. Natarcie Mackensena zaskoczyło Rosjan. Od pierwszych dni toczyły się ciężkie walki pod Włocławkiem i Kutnem, a Rosjanie tracili kolejno Włocławek, Kutno i Łęczycę, gdy Niemcy przygniatającą siłą uderzyli w styk rosyjskiej 1. i 2. Armii. Rickard pisze o zmiażdżeniu 1. Armii; Knox o tym, że mniej więcej połowa obu armii została pobita po kawałku, zanim zdążyły się skupić, i że Niemcy je rozdzielili.⁹

Pierścień wokół Łodzi, 17 do 22 listopada. Rosyjską 2. Armię zepchnięto pod samą Łódź. Niemieckie korpusy naciskały ją od północy i zachodu, a zgrupowanie oskrzydlające, XXV Korpus Rezerwowy generała Scheffera-Boyadela z 3. Dywizją Gwardii i jazdą, obeszło jej wschodnie skrzydło przez Brzeziny na wschód od miasta i zapuściło się daleko na południe, na tyły Rosjan. Do 22 listopada Niemcy prawie zamknęli pierścień wokół Łodzi od zachodu, północy i wschodu, ale nie mieli już sił, by go domknąć.¹⁰

Marsz na ratunek. Rosjanie uratowali 2. Armię kontratakami, przede wszystkim siłami 5. Armii. Skierowane jej na pomoc korpusy Plehwego zawróciły i maszerowały niemal bez odpoczynku; Rickard ocenia ten wysiłek na siedemdziesiąt mil w czterdzieści osiem godzin, a Knox na trzydzieści trzy mile w jednym marszu i trzydzieści siedem w następnym dla samego XIX Korpusu. Ich kontrataki na południe i zachód od Łodzi zaskoczyły niemieckie skrzydło i zdjęły nacisk z 2. Armii.¹¹

Punkt zwrotny: myśliwi stają się zwierzyną

Hindenburg streścił tę bitwę jako szybkie zmiany od natarcia do obrony, od okrążania do bycia okrążanym. Nigdzie nie było to tak prawdziwe jak pod Brzezinami. Niemieckie zgrupowanie oskrzydlające straciło łączność z korpusem na północ od siebie, Rosjanie wbili się między nie, siły rosyjskie zebrane na zachód od Warszawy przeszły ze Skierniewic do Brzezin na jego tyły, a od południa atakowały je oddziały Plehwego. Myśliwi zostali odcięci.¹²

Rosjanie liczyli na wielki połów jeńców i przygotowali nawet pociągi do ich wywiezienia; Ludendorff, śledzący w Poznaniu ich depesze radiowe, obawiał się niczego mniejszego niż przegranej kampanii. Tymczasem okrążeni Niemcy przebili się 24 listopada na północ i dołączyli do 9. Armii, prowadząc ze sobą jeńców i zdobyte działa: według Ludendorffa 10 tysięcy jeńców, według niemieckiego komunikatu, który przytacza Knox, 16 tysięcy i 64 działa. Knox, w żadnym razie nie sprzyjający Niemcom, nazwał to wyjście z okrążenia znakomitym dowodem sprawności, śmiałego dowodzenia i wytrzymałości tych wojsk, a winą za rosyjskie niepowodzenie obarczył chaotyczne rozkazy, słabe rozpoznanie i dowódców, którzy wahali się, czy pomóc sąsiadom.¹³

Postacią, którą Niemcy zapamiętali z tych dni, był generał Karl Litzmann, dowódca 3. Dywizji Gwardii w grupie oskrzydlającej. Polskie opracowania opisują, jak zdobył Brzeziny, a Daszyński dodaje, że zrobił to wbrew rozkazom, a niesubordynacja uczyniła go bohaterem. Okrzyknięto go Lwem Brzezin.¹⁴

Następstwa

Niemiecka 9. Armia odtworzyła ciągły front i dostała posiłki z zachodu. Wykrwawieni Rosjanie nie zdołali utrzymać pozycji. Ewakuowali Łódź i 6 grudnia 1914 roku do miasta weszły wojska niemieckie. Armie rosyjskie cofnęły się na linię Bzury, Rawki, Pilicy i Nidy, gdzie front zastygł na zimę.¹⁵

Kto wygrał? Polscy historycy odpowiadają, że taktycznie Rosjanie, bo nie dali się okrążyć w Łodzi, a strategicznie Niemcy, bo zatrzymali ofensywę na Berlin. Rickard się z tym zgadza: formalnie zwycięstwo rosyjskie, ale Niemcy osiągnęli cel, a Rosjanie już nigdy nie zbliżyli się tak bardzo do niemieckiej ziemi. Dla Hindenburga Śląsk został ocalony, a bezpośredni cel osiągnięty, choć wielkie rozstrzygnięcie, na które liczył, nie nastąpiło. Knox uważał, że początkowy sukces Mackensena nie przyniósł zwycięstwa, bo niemieckie natarcie dalej na południu było zbyt słabe i spóźnione, by przeszkodzić Plehwemu w marszu na północ.¹⁶

Cena była ogromna. Według szacunków przyjmowanych w Polsce zginęło około 200 tysięcy żołnierzy, w tym około 110 tysięcy Rosjan i 90 tysięcy Niemców i Austriaków. Z tych liczb biorą się porównania z Verdun: Daszyński liczy około 9500 zabitych dziennie pod Łodzią wobec 3800 pod Verdun, a historyk ks. Mieczysław Różański, cytowany przez Polską Agencję Prasową, podaje dla Łodzi 10 tysięcy dziennie. To szacunki, a nie dokładne rachunki, i tak należy je czytać.¹⁷ › Bitwa pod Verdun 1916

Dziedzictwo i pamięć

Przez dziesięciolecia o bitwie prawie zapomniano. Daszyński podaje trzy przyczyny. W sowieckiej Rosji pamięć o czynach carskiej armii była niebezpieczna. W Niemczech bitwę przejęli naziści: w 1940 roku przemianowali Łódź na Litzmannstadt na cześć Lwa Brzezin, wówczas członka NSDAP, a po 1945 roku cały epizod stał się kłopotliwy. W Polsce długo uważano ją za obcą wojnę między zaborcami.¹⁸

Wraz z pamięcią niszczały groby. Cmentarze wojenne wokół Łodzi zakładały w czasie wojny władze niemieckie, chowając obok siebie poległych Niemców i Rosjan. W PRL popadły w zapomnienie, a wiele z nich zniszczono. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych zaczęto je odnawiać, a wraz z tym bitwa powoli wracała do polskiej pamięci.¹⁹ › Bitwy, które dały Polsce niepodległość

Pole bitwy dzisiaj

W regionie łódzkim zachowało się około 176 cmentarzy i mogił wojennych z lat 1914 do 1918, w większości z tej bitwy, a co jakiś czas odnajduje się nowe pochówki żołnierzy. Jednym z najbardziej poruszających jest cmentarz w Gadce Starej koło Rzgowa, założony w 1915 roku wokół kamiennego kopca z napisem PRO PATRIA i niemiecką dedykacją dla dwóch tysięcy walecznych żołnierzy, którzy tu spoczywają; obok Niemców leżą tam także Rosjanie.²⁰

W regionie wytyczono szlaki frontu wschodniego I wojny światowej, część projektu, który miał uczynić te pola równie rozpoznawalnymi jak zachodni front, a jedna z tras prowadzi z Łodzi przez Stryków do Brzezin, wzdłuż linii niemieckiego przełamania.²¹