Czym była bitwa o ujście Skaldy?
Bitwa o ujście Skaldy to kampania jesieni 1944 roku, w której 1. Armia Kanadyjska, z podporządkowanymi jej dywizjami brytyjskimi i polską, oczyściła z Niemców brzegi estuarium Skaldy, by statki mogły dopłynąć do Antwerpii. Port zdobyto na początku września, ale ujście rzeki, 80 kilometrów niżej, pozostało w rękach niemieckich. Od 2 października do 8 listopada alianci walczyli na zalanych polderach, w kotle Breskens, na Beveland Południowym i na wyspie-twierdzy Walcheren; 28 listopada do Antwerpii wszedł pierwszy konwój.1
Przez pięć tygodni żołnierze kanadyjscy, brytyjscy i polscy walczyli na koronach grobli, brnęli przez zalane pola i forsowali kanały pod ogniem, by otworzyć rzekę, z której statki nie mogły korzystać, dopóki nie zamilkło ostatnie niemieckie działo na jej brzegach.2
Tło: port, z którego nie można było korzystać
Na początku września 1944 roku brytyjska 2. Armia zajęła Antwerpię: 3 września według The Canadian Encyclopedia i Juno Beach Centre, 4 września według historii oficjalnej. Był to jeden z największych portów północno-zachodniej Europy, który mógł rozwiązać kryzys zaopatrzenia armii alianckich, wciąż zależnych od linii sięgających aż do Normandii. Ale Antwerpia leży około 80 kilometrów w górę Skaldy od otwartego morza, a oba brzegi estuarium trzymali Niemcy. Dopóki ich nie usunięto, do miasta nie mógł dopłynąć żaden statek.3 › Operacja Market Garden
Niemcy dobrze wykorzystali ten czas. Trzymali ujście Skaldy po obu stronach i przygotowali silne linie obrony, wiedząc, ile ta rzeka znaczy dla aliantów. Najsilniejszymi pozycjami stały się Walcheren na północy i kocioł Breskens na południu, a plaże Walcheren najeżono ciężkimi bateriami nadbrzeżnymi.4
Kanadyjczycy byli zajęci gdzie indziej. Montgomery najpierw wysłał ich wzdłuż wybrzeża kanału La Manche, by zdobyli tamtejsze porty, i jeszcze 1 października 3. Dywizja kończyła oczyszczać Calais, ostatni z nich.5
Przez kilka tygodni alianckie dowództwo traktowało Skaldę jako sprawę drugorzędną. Uwagę feldmarszałka Montgomery'ego pochłaniała operacja Market Garden, powietrzny skok ku Renowi pod Arnhem, która pod koniec września zakończyła się niepowodzeniem. Dopiero w połowie października Montgomery uznał Skaldę za pierwszy priorytet i wzmocnił Kanadyjczyków, między innymi brytyjską 52. Dywizją.6
Siły i dowódcy
Przez całą bitwę 1. Armią Kanadyjską dowodził generał porucznik Guy Simonds, zastępujący generała Harry'ego Crerara, który wrócił do Anglii na leczenie czerwonki. Podlegały mu 2. i 3. Kanadyjska Dywizja Piechoty, polska 1. Dywizja Pancerna i jednostki brytyjskie, w tym komandosi przeznaczeni do desantu na Walcheren.7
Plan miał cztery części. 2. Dywizja miała ruszyć z Antwerpii na północ, ku Woensdrecht, i zamknąć przesmyk prowadzący na półwysep Beveland Południowy. 3. Dywizja miała sforsować kanał Leopolda na południowym brzegu i zlikwidować kocioł Breskens. Następnie należało oczyścić Beveland Południowy, a na koniec zdobyć wyspę-twierdzę Walcheren uderzeniami z trzech kierunków: wzdłuż grobli, przez estuarium i od morza.8
Teren sprzyjał obrońcom. Estuarium to kraina polderów, niskich pól odebranych morzu, poprzecinanych groblami i kanałami; drogi biegną po koronach grobli wysokich na cztery, pięć metrów, a w tym płaskim, mokrym kraju nikt nie mógł się ruszyć niezauważony. Czołgi grzęzły w błocie. Valour Canada porównuje te walki do Passchendaele: ogień, druty i błoto.9
Odpowiedzią Simondsa było obrócenie samego morza przeciw Walcheren. Przed natarciem lądowym kazał lotnictwu RAF zbombardować wały morskie wyspy; morze wdarło się do środka i zalało jej nisko położone wnętrze, izolując niemieckie pozycje i otwierając drogę pojazdom pływającym.10
Przebieg bitwy
Woensdrecht i czarny piątek
2 października 2. Kanadyjska Dywizja Piechoty ruszyła z Antwerpii na północ, by odciąć przesmyk prowadzący na Beveland Południowy. Pod Woensdrecht i Hoogerheide napotkała zacięty opór, a walki trwały dwa tygodnie. 13 października, zapamiętanego jako czarny piątek, kanadyjski Black Watch stracił w jednym natarciu 145 ludzi, a wszyscy dowódcy jego kompanii zostali zabici lub ranni. 16 października Royal Hamilton Light Infantry zdobył wzgórza nad Woensdrecht i utrzymał je mimo kontrataków.11
Kocioł Breskens
Na południe od estuarium 3. Kanadyjska Dywizja Piechoty uderzyła na kocioł Breskens w operacji Switchback. Przyszła niemal prosto spod Calais i miała zaledwie kilka dni na przygotowania. W nocy z 6 na 7 października jej żołnierze sforsowali kanał Leopolda i uchwycili przyczółki niewiele głębsze niż brzeg kanału, w ziemi tak mokrej, że okopy zalewała woda, gdy tylko je wykopano. Dwie noce później 9. Brygada wyszła z wody na tyłach niemieckiej linii: w gąsienicowych pojazdach pływających przepłynęła ujście zatoki Braakman i wylądowała pod Hoofdplaat. Niemcy nie spodziewali się ataku od strony Skaldy i zanim zdążyli zareagować, Kanadyjczycy mieli już solidny przyczółek.12
Kocioł padł 3 listopada. O 9.50 rano w dzienniku sztabu dywizji zapisano, że Switchback został zakończony, a ktoś dopisał obok: „Dzięki Bogu!”13
Beveland Południowy i grobla
Po zajęciu Woensdrecht 2. Dywizja od 24 października posuwała się na zachód przez przesmyk na Beveland Południowy, a dwa dni później kolejne oddziały przepłynęły Skaldę w pojazdach pływających i barkach desantowych. Do 2 listopada oba Bevelandy zostały oczyszczone. Pozostała Walcheren, z którą ląd łączyła tylko długa, prosta grobla bez żadnej osłony, z mulistymi równiami po obu stronach, zbyt grząskimi dla piechoty i zbyt płytkimi dla łodzi.14
Grobla była prosta jak lufa. Od 31 października nacierały po niej kolejno Black Watch, Calgary Highlanders i Régiment de Maisonneuve, płacąc wysoką cenę. Rankiem 2 listopada żołnierze Maisonneuve uchwycili wąski przyczółek na jej końcu i trzymali się go godzinami, aż zluzowali ich Brytyjczycy z 52. Dywizji. Byli jednymi z ostatnich oddziałów kanadyjskich, które walczyły w tej bitwie.15
Punkt zwrotny: Walcheren
1 listopada alianci uderzyli na Walcheren z trzech stron. Wojska brytyjskie przeprawiły się z Breskens do Flushing (Vlissingen), a komandosi Royal Marines wylądowali od morza pod Westkapelle, pod silnym ogniem baterii nadbrzeżnych wyspy. Natarcie z grobli zamknęło pierścień.16
Stolica wyspy, Middelburg, padła 6 listopada, a do 8 listopada złamano ostatni niemiecki opór na Walcheren. Bitwa o ujście Skaldy dobiegła końca.17
Na prawym skrzydle Kanadyjczyków polska 1. Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka przebijała się na północ przez kraj kanałów w stronę Mozy. 29 października wyzwoliła Bredę, a do 9 listopada dotarła do estuarium pod Moerdijk.18 › Stanisław Maczek: generał, który wyzwolił Bredę
Następstwa
Zanim jakikolwiek statek mógł przepłynąć, trałowce musiały oczyścić tor wodny z min, co zakończono pod koniec listopada. Pierwszy konwój dotarł do miasta 28 listopada. Na uroczystości nie było żadnej jednostki armii kanadyjskiej, ale prowadzący statek zbudowano w Kanadzie i nosił historyczną nazwę Fort Cataraqui. Antwerpia stała się głównym portem zaopatrzeniowym armii alianckich w północno-zachodniej Europie. Po raz pierwszy, jak zauważa historia oficjalna, wojska miały bazę zaopatrzeniową w pełni wystarczającą do wielkiej ofensywy na Niemcy, a port żywił je przez zimę i w ostatnich kampaniach wojny.19
Cena była wysoka. Od 1 października do 8 listopada 1. Armia Kanadyjska wzięła 41 043 jeńców i straciła 12 873 zabitych, rannych i zaginionych; niemal dokładnie połowę z nich, 6367, stanowili Kanadyjczycy.20
Dziedzictwo i pamięć
Skalda długo pozostawała najmniej znaną z wielkich bitew Kanadyjczyków w Europie. Valour Canada nazywa ją rzadko opowiadaną historią jednego z największych i najbardziej udanych wysiłków Kanady w tej wojnie, stoczoną wtedy, gdy uwaga świata skupiała się na Arnhem. The Canadian Encyclopedia ocenia, że odegrała ważną rolę w zwycięstwie aliantów, bo otwarty dzięki niej port zaopatrywał armie przez zimę i w drodze w głąb Niemiec.21 › Bitwa w Ardenach
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Veterans Affairs Canada, „Battle of the Scheldt fact quest: answer sheet”. ↩
- The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”. ↩
- Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Veterans Affairs Canada, „Battle of the Scheldt fact quest: answer sheet”; dzieje.pl, „73. rocznica wyzwolenia Bredy przez Dywizję gen. Stanisława Maczka”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; Veterans Affairs Canada, „Battle of the Scheldt fact quest: answer sheet”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”. ↩
- Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”; C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Veterans Affairs Canada, „Battle of the Scheldt fact quest: answer sheet”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Veterans Affairs Canada, „Battle of the Scheldt fact quest: answer sheet”. ↩
- dzieje.pl, „73. rocznica wyzwolenia Bredy przez Dywizję gen. Stanisława Maczka”; PAP, „Kasprzyk: Wyzwolenie Bredy w 1944 r. - triumfem polskiego oręża”; C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; Juno Beach Centre, „The Battle of the Scheldt”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”. ↩
- C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”. ↩
- Valour Canada, „Battle of the Scheldt Estuary”; The Canadian Encyclopedia, „Canada and the Battle of the Scheldt”; C. P. Stacey, „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”. ↩
Źródła
- C. P. Stacey, The Victory Campaign (Official History of the Canadian Army in the Second World War, vol. III, 1960), via HyperWar (po angielsku), „Chapter XVI: The Battle of the Scheldt (concluded)”
- Pierre Landry, Juno Beach Centre (po angielsku), „The Battle of the Scheldt”
- Tabitha de Bruin, The Canadian Encyclopedia (Historica Canada) (po angielsku), „Canada and the Battle of the Scheldt”
- Veterans Affairs Canada, learning resources (po angielsku), „Battle of the Scheldt fact quest: answer sheet”
- Valour Canada, military history library (po angielsku), „Battle of the Scheldt Estuary”
- C. P. Stacey, The Victory Campaign (Official History of the Canadian Army in the Second World War, vol. III, 1960), via HyperWar (po angielsku), „Chapter XV: Clearing the Scheldt Estuary”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „73. rocznica wyzwolenia Bredy przez Dywizję gen. Stanisława Maczka”
- Polska Agencja Prasowa (PAP), przez GazetaPrawna.pl, „Kasprzyk: Wyzwolenie Bredy w 1944 r. - triumfem polskiego oręża”
_BU1268.jpg){kind=link}