Operacja miuska 1943: natarcie w Donbasie, które ściągnęło pancerne dywizje na południe

Przez dwa tygodnie upalnego lipca 1943 roku, gdy świat patrzył na Kursk i Sycylię, dwa radzieckie fronty atakowały rzeczną linię obrony w węglowym zagłębiu wschodniej Ukrainy. Zdobyły kilka kilometrów, straciły je i zostawiły Niemców wciąż nad Miusem. A jednak w ciągu sześciu tygodni te same armie, nacierając w tych samych miejscach, przełamały linię i zajęły całe Zagłębie Donieckie.²

Tło: zagłębie węglowe i linia Miusu

Donbas był wielkim zagłębiem węgla i stali Związku Radzieckiego. Jego przemysł zaczął się od huty walijskiego przemysłowca Johna Hughesa, wokół której wyrosła osada Juzowka, później Stalino, a dziś Donieck; do I wojny światowej zagłębie stało się głównym ośrodkiem hutnictwa żelaza i stali w Imperium Rosyjskim. Amerykański historyk wojskowy Earl Ziemke ocenia, że radzieckie dowództwo i tak dałoby w 1943 roku pierwszeństwo południowemu skrzydłu, bo węgla, metali i zboża gospodarce brakowało najbardziej.³

Mius był już wcześniej linią frontu. Wojska niemieckie po raz pierwszy dotarły nad tę rzekę w październiku 1941 roku, a Grupa Armii Południe zbudowała na niej pozycje tej samej zimy. Po klęsce pod Stalingradem Niemcy wycofali się na te stare pozycje w lutym 1943 roku, a radziecki marsz za Doniec ku Dnieprowi odrzucono na przełomie lutego i marca.⁴ › Bitwa pod Stalingradem, 1942

5 lipca 1943 roku Niemcy ruszyli na łuk kurski, a pięć dni później alianci wylądowali na Sycylii. Niemieckie natarcie pod Kurskiem utknęło w głęboko urzutowanej obronie, a od 12 lipca Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy, najpierw w stronę Orła. Radziecki plan dla południa zakładał, że Niemcy nie przerzucą stąd ani jednej dywizji do rozstrzygającej bitwy na łuku kurskim.⁵ › Bitwa pod Kurskiem, 1943

Armie i dowódcy

Natarcie przypadło dwóm frontom. Front Południowy generała pułkownika Fiodora Tołbuchina stał nad Miusem z kilkoma armiami i armią lotniczą. Dalej na północ Front Południowo-Zachodni Rodiona Malinowskiego trzymał linię Dońca w rejonie Iziumu.⁶

Naprzeciw stała Grupa Armii Południe Ericha von Mansteina: 1. Armia Pancerna nad Dońcem i 6. Armia nad Miusem. Linia Miusu, nazywana przez Rosjan „Mius-front”, była umocniona w głąb, z kolejnymi rubieżami obronnymi wzdłuż rzek na zapleczu.⁷

Przebieg bitwy

Plan. Front Południowy miał zadać główny cios w centrum swojego pasa i pomocnicze uderzenia na obu skrzydłach. Celem, według radzieckich encyklopedii, było związanie wojsk niemieckich w Donbasie, a przy sprzyjających warunkach rozbicie ich razem z Frontem Południowo-Zachodnim. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy opisuje rolę tego drugiego frontu: uderzenie od Iziumu na Barwienkowo i dalej na południe, na spotkanie Frontu Południowego, by okrążyć całe niemieckie zgrupowanie w zagłębiu.⁸ › Operacja barwienkowsko-łozowska, 1942

Początek, 17 lipca. Rankiem 17 lipca oba fronty ruszyły do ataku, jeden cios spadł pod Iziumem nad Dońcem, drugi nad Miusem. Niemcy, którzy spodziewali się co najwyżej dywersji mającej odciągnąć odwody spod Kurska, szybko zrozumieli, że Rosjanie próbują odbić całe Zagłębie Donieckie, pisze Ziemke; ukraińska encyklopedia opisuje ten sam zamiar okrążenia od strony radzieckiej.⁹

Przyczółek. Niemiecka obrona była uparta. Na kierunku głównego uderzenia Front Południowy wbił się w nią tylko na 5 do 6 kilometrów i zdobył niewielki przyczółek za Miusem, według obu rosyjskich encyklopedii, a uderzenia pomocnicze nie posunęły się naprzód. Silna obrona niemiecka nie pozwoliła też Frontowi Południowo-Zachodniemu wykonać planu, pisze Encyklopedia Współczesnej Ukrainy. Ziemke opisuje dwa tygodnie, w których bitwa przechylała się gwałtownie raz na jedną, raz na drugą stronę, chwilami groźnie, choć Rosjanie nigdy nie byli blisko rozstrzygającego przełamania.¹⁰

Punkt zwrotny: pancerne dywizje idą na południe

Odpowiedź na przyczółek przyszła spod Kurska. Jak pisze radziecka encyklopedia wojny, niemieckie dowództwo przerzuciło w pas Frontu Południowego dwa korpusy pancerne, by nie dopuścić do przełamania nad Miusem, a obie rosyjskie encyklopedie podają, że Niemcy musieli ściągnąć kilka dywizji pancernych spod Charkowa i Orła. Ziemke śledzi jeden z nich: 17 lipca, w dniu rozpoczęcia natarcia, Hitler kazał wycofać z linii pod Kurskiem II Korpus Pancerny SS, zamierzając wysłać go do Włoch, gdy tylko zagrożenie na południu zostanie zażegnane.¹¹

30 lipca Niemcy wyprowadzili silny kontratak na kierunku głównego uderzenia Frontu Południowego i wdarli się w radzieckie pozycje. Do 2 sierpnia, pod naporem, jak piszą radzieckie encyklopedie, przeważających sił, Front Południowy wycofał się na pozycje wyjściowe. Także Ziemke pisze, że pod koniec miesiąca natarcie straciło impet, a Niemcy szybko odtworzyli front. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy kończy operację 27 lipca, obie rosyjskie encyklopedie 2 sierpnia.¹²

Następstwa: porażka czy sukces?

W terenie lipcowe natarcie się nie powiodło, a Ziemke nazywa te walki małymi bitwami, które szybko zginęły w biegu większych wydarzeń, ale były ogromnie kosztowne dla obu stron. Radzieckie encyklopedie mimo to uznają operację za sukces w jej głównym celu: Front Południowy związał w Donbasie duże zgrupowanie niemieckie, nie pozwolił przerzucić stamtąd ani jednej dywizji pod Kursk i ściągnął na południe dywizje pancerne, co ułatwiło kontrofensywę Frontów Woroneskiego i Stepowego. Ta kontrofensywa zdobyła Orzeł 5 sierpnia i Charków 23 sierpnia.¹³

Druga próba przyszła szybko. Front Południowo-Zachodni uderzył ponownie 13 sierpnia, a Południowy 18 sierpnia, i jak zauważa Ziemke, dokładnie w tych samych miejscach, w których w lipcu poniosły porażkę. Tym razem linia Miusu pękła. Według Ziemkego wojska radzieckie dotarły do wybrzeża na zachód od Taganrogu 29 sierpnia, a Wielka Encyklopedia Radziecka datuje wyzwolenie Taganrogu na 30 sierpnia. Wydany w 1945 roku amerykański atlas wojenny Departamentu Wojny odnotowuje w drugiej połowie sierpnia radziecki marsz nad Morze Azowskie.¹⁴

Niemiecka 1. Armia Pancerna i 6. Armia cofały się. Stalino wyzwolono 8 września, a do 22 września fronty radzieckie stanęły nad rzeką Mołoczną, ostatnią rubieżą przed Krymem. Encyklopedia radziecka i ukraińska zgodnie datują operację donbaską na 13 sierpnia do 22 września i piszą, że oswobodziła Zagłębie Donieckie, choć ukraińska dodaje, że nie udało się przeszkodzić odwrotowi znacznych sił niemieckiej 6. Armii.¹⁵

Odzyskane zagłębie było ciężko zniszczone. Britannica pisze o wielkich zniszczeniach kopalń, zakładów i miast w czasie II wojny światowej, a Internetowa Encyklopedia Ukrainy opisuje zniszczenia miasta Stalino, okupowanego przez Niemców od 1941 roku.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Rosyjski Wojskowy Słownik Encyklopedyczny zauważa, że doświadczenia lipcowego natarcia wykorzystano przy planowaniu sierpniowej ofensywy, a drugie przełamanie nastąpiło na tych samych odcinkach, na których utknęło pierwsze. Lato 1943 roku przesądziło o wojnie na wschodzie: Britannica nazywa Kursk ostatecznym końcem niemieckich zdolności ofensywnych na froncie wschodnim, a atlas Departamentu Wojny pisał w 1945 roku, że w ciągu miesiąca Niemcy zostali tam zepchnięci z natarcia do obrony.¹⁷

Pamięć o froncie miuskim skupiała się na wzgórzu Saur-Mohyła, gdzie wysoki obelisk i postać żołnierza upamiętniały zdobycie wzniesienia w 1943 roku. W walkach latem 2014 roku pomnik został ciężko uszkodzony, a obelisk runął pod ostrzałem artylerii, jak odnotowały zarówno media ukraińskie, jak i rosyjskie. Pole bitew z 1943 roku leży dziś w strefie wojny na wschodzie Ukrainy.¹⁸