Operacja Kutuzow 1943: Armia Czerwona zdobywa łuk orłowski

W nocy 5 sierpnia 1943 roku moskiewskie działa oddały w nocne niebo dwanaście salw. Stolica nie słyszała w tej wojnie niczego podobnego. Salut był dla wojsk, które tego dnia zdobyły Orzeł i Biełgorod, i oznaczał coś więcej: Armia Czerwona po raz pierwszy wygrywała letnią kampanię. Północną połową tego zwycięstwa była operacja Kutuzow.²

Tło: dwa łuki

Orzeł był w rękach niemieckich od jesieni 1941 roku. Gdy zimowa kontrofensywa Armii Czerwonej spod Moskwy potoczyła się na zachód, Niemcy utrzymali go jako jedną z twierdz swojego zimowego frontu, obok Briańska, Kurska i Charkowa.³

Latem 1943 roku linia frontu pod Kurskiem tworzyła dwa wielkie łuki. Radziecki występ wokół Kurska wbijał się na zachód w niemiecki front; tuż na północ od niego niemiecki występ wokół Orła sięgał na wschód. Hitler wybrał łuk kurski na swoją letnią ofensywę, operację Cytadela: dwa uderzenia, od strony Orła na północy i od Biełgorodu na południu, miały go odciąć i okrążyć radzieckie armie w środku.⁴

Radzieckie dowództwo miało wobec tego terenu własne plany. Werth pisze, że widziało w łuku kurskim odskocznię do odzyskania ziemi orłowskiej i briańskiej oraz Ukrainy, a Menning, że zamierzało pozwolić Niemcom wykrwawić się na swojej obronie i od razu przejść do kontruderzenia. Ziemke, oficjalny historyk armii USA, wskazuje słabość niemieckiej pozycji: Cytadela miała ruszyć z czubków dwóch dalekich od stabilności występów, których zewnętrzne skrzydła kusiły Rosjan tak samo, jak łuk kurski kusił Niemców.⁵

Armie i dowódcy

W operacji Kutuzow wzięły udział trzy radzieckie fronty, jak Armia Czerwona nazywała swoje grupy armii: Front Zachodni generała pułkownika Wasilija Sokołowskiego i Front Briański generała pułkownika Markiana Popowa przeciw północnej i wschodniej stronie występu oraz Front Centralny Konstantego Rokossowskiego, który właśnie powstrzymał niemieckie natarcie na północne skrzydło łuku kurskiego, przeciw jego południu.⁶

Ich wielką siłą była artyleria. Ziemke porównuje radzieckie przygotowanie ogniowe z 1943 roku do wielkich bitew I wojny światowej, a radziecki generał walczący pod Orłem powiedział brytyjskiemu korespondentowi Aleksandrowi Werthowi, że nigdy dotąd nie skupiono tylu rosyjskich dział, miejscami o sile ognia dziesięć razy większej niż pod Verdun.⁷

Po stronie niemieckiej występ należał do Grupy Armii „Środek” feldmarszałka Günthera von Klugego. Większość występu trzymała 2. Armia Pancerna, a 9. Armia generała pułkownika Walthera Modela, dowódcy znanego z energii i stanowczości, skupiła się w jego południowym czubku do natarcia na Kursk. Do Cytadeli Niemcy zgromadzili wokół łuku kurskiego około 2000 czołgów.⁸

Przebieg bitwy

Cytadela grzęźnie, 5 do 11 lipca. 5 lipca 9. Armia Modela uderzyła na południe, w stronę Kurska. Natrafiła na głęboko rozbudowaną obronę i zanim walka zamieniła się w bitwę na wyniszczenie, zdobyła niewiele terenu: około 16 km (10 mil) według Britanniki i Wertha, 10 km według Niemieckiego Muzeum Historycznego.⁹

Uderzenie na północy, 12 lipca. Rankiem 12 lipca, gdy niemieckie odwody były związane pod Kurskiem, Front Briański i lewe skrzydło Frontu Zachodniego uderzyły na występ orłowski, głęboko na tyłach armii Modela. Tego samego dnia daleko na południu radzieckie i niemieckie czołgi starły się pod Prochorowką.¹⁰

2. Armia Pancerna nie wytrzymała. Gdy Model przejmował obronę występu, jej front był przerwany w trzech miejscach, a do 15 lipca, po trzech dniach ciężkich walk, radzieckie wojska przebiły się przez główne niemieckie umocnienia. Tego dnia ofensywa objęła także południe występu, gdzie Front Centralny uderzył na 9. Armię.¹¹

Długie zaciskanie, koniec lipca. Przez kolejne dwa tygodnie radzieckie fronty naciskały na występ z trzech stron. Potem, w ostatnim tygodniu lipca, rozstrzygały się losy wojny we Włoszech: Mussolini utracił władzę, a atlas Departamentu Wojny USA odnotował, że Niemcy w Rosji ustępują przed radziecką kontrofensywą wymierzoną w Orzeł. Ziemke wiąże decyzję o porzuceniu występu z potrzebą Hitlera, który szukał dywizji do obrony Włoch.¹²

Ziemke datuje początek niemieckiego odwrotu na noc 1 sierpnia. Odchodząc, Niemcy niszczyli to, czego nie mogli zabrać, i pędzili cywilów na zachód, a radzieccy partyzanci z lasów wokół Orła i Briańska uderzali w linie kolejowe i w kolumny na tyłach frontu.¹³

Orzeł, 3 do 5 sierpnia. Walka o samo miasto zaczęła się 3 sierpnia, gdy było już niemal okrążone. We wczesnych godzinach 5 sierpnia radzieckie wojska wdarły się do środka i tego dnia Front Briański wraz z Frontem Zachodnim i Centralnym zdobył Orzeł. Tego samego dnia daleko na południu padł Biełgorod.¹⁴

Punkt zwrotny: 13 lipca

Rozstrzygająca chwila nadeszła drugiego dnia operacji Kutuzow. 13 lipca Hitler wstrzymał Cytadelę. Ziemke wymienia jako jeden powód zagrożenie występu orłowskiego, a jako największe zmartwienie Hitlera lądowanie aliantów na Sycylii 10 lipca; niemiecka relacja, którą cytuje Werth, również stawia tę decyzję tuż po radzieckim uderzeniu na Orzeł i wiąże ją z Sycylią.¹⁵

Od tego dnia Niemcy byli w defensywie i już nie odzyskali inicjatywy. Niemieckie Muzeum Historyczne pisze, że natychmiast potem ruszyła radziecka ofensywa letnia, a inicjatywa ostatecznie przeszła w ręce Armii Czerwonej; atlas Departamentu Wojny ujął to w 1945 roku tak, że w ciągu miesiąca Niemcy na wschodzie zostali zepchnięci z ofensywy do obrony.¹⁶

Następstwa

Moskwa świętowała od razu. Rozkaz dzienny Stalina zapowiedział salut z dwunastu salw ze 120 dział dla wojsk, które zdobyły Orzeł i Biełgorod, a pierwsze oddziały, które weszły do obu miast, otrzymały ich nazwy. Dziennikarz Konstantin Kudriaszow opowiada to nieco inaczej: według wspomnień Andrieja Jeriomienki Stalin prosił o salut ze 100 dział.¹⁷

Po Orle radzieckie fronty ruszyły dalej na zachód, w stronę Briańska. Gdy 18 sierpnia operacja Kutuzow dobiegła końca, występu już nie było, a one stały przed miastem. Na południu jej bliźniacza operacja Rumiancew trwała od 3 do 23 sierpnia i przyniosła zdobycie Charkowa.¹⁸ › Operacja smoleńska 1943: Armia Czerwona otwiera drogę na zachód

Ziemke ocenia niemiecki odwrót jako duże osiągnięcie taktyczne, a Britannica przypisuje Modelowi zasługę ratowania niemieckiej pozycji po klęsce pod Kurskiem; Hitler odtąd wysyłał go od jednego kryzysu do drugiego jako swojego „strażaka”. Szerszy werdykt jest jednak we wszystkich źródłach ten sam: Cytadela zawiodła, występu orłowskiego już nie było, a strategiczna inicjatywa na wschodzie należała odtąd do Armii Czerwonej.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

W Związku Radzieckim Orzeł i Biełgorod otworzyły epokę salutów zwycięstwa. Zarówno Werth, jak i Ziemke opisują, jak salwy na cześć zwycięstw, z ich stałą zapowiedzią i hukiem dział, szybko stały się w stolicy znajomym dźwiękiem, w miarę jak odbijano kolejne miasta.²⁰

To lato obaliło też legendę. Rozkazy Stalina głosiły, że rozwiano niemiecką bajkę o tym, iż wojska radzieckie nie potrafią prowadzić udanej ofensywy latem, a atlas Departamentu Wojny USA dwa lata później przyznał, że radzieckie natarcie obaliło tę teorię.²¹

Historycy najczęściej włączają operację Kutuzow w większą bitwę. Britannica i Menning datują bitwę pod Kurskiem na 5 lipca do 23 sierpnia 1943 roku, tak że obejmuje ona kontrofensywy pod Orłem i Charkowem. Werth, piszący w latach sześćdziesiątych, uważał, że wygrywając bitwę pod Kurskiem, Związek Radziecki w istocie wygrał wojnę. Całą bitwę opisujemy w artykule o bitwie pod Kurskiem.²²

Orzeł dziś

Orzeł, po rosyjsku Oriol, jest stolicą obwodu nad górną Oką. To miasto dumne ze swoich pisarzy: Werth zastał je w 1943 roku pełne wspomnień o Iwanie Turgieniewie, a Britannica odnotowuje, że dom Turgieniewa zachował się jako muzeum i że wiele ulic nosi imiona pisarzy, którzy tu mieszkali.²³ › 12 lipca w historii wojskowości: bitwa pod Prochorowką i operacja Kutuzow, 1943