Bitwa o Wzgórza Seelowskie 1945: ostatnia brama do Berlina

Był to frontalny atak na przygotowany grzbiet, rozpoczęty po ciemku przez podmokłą dolinę przez ogromną masę ludzi i dział, i przez trzy dni posuwał się niemal w miejscu. Chaos pierwszej nocy, zakorkowane drogi i straty stały się najbardziej znaną opowieścią ostatniej kampanii wojny w Europie.²

Tło: wyścig do Berlina

Po sowieckiej ofensywie zimowej Armia Czerwona stała pod koniec stycznia 1945 roku na Odrze i Nysie, od Szczecina po Zgorzelec, niecałe 80 kilometrów od Berlina. W lutym i marcu walczyła o przyczółki na Odrze. Twierdza Kostrzyn, która zamykała główną drogę na stolicę, broniła się do końca marca, gdy jej załoga wyrwała się z okrążenia, i odtąd przyczółek na zachodnim brzegu był bezpieczny.³

Stolica Niemiec była zapowiedzianym celem kierownictwa Stalina, a Armia Czerwona ścigała się do niej z zachodnimi aliantami. Przez pierwsze dwa tygodnie kwietnia Sowieci skupiali do ostatniego uderzenia trzy fronty. Ziemke liczy 2,5 miliona ludzi, 6250 czołgów, 7500 samolotów i 41 600 dział i moździerzy, a LeMO i dzieje.pl podają niemal te same liczby.⁴

Plan powierzał główną rolę 1. Frontowi Białoruskiemu Żukowa, który miał uderzyć wprost na Berlin z przyczółka kostrzyńskiego. 1. Front Ukraiński marszałka Iwana Koniewa miał sforsować Nysę na południu, a 2. Front Białoruski marszałka Konstantego Rokossowskiego, który potrzebował więcej czasu na rozwinięcie i miał ruszyć kilka dni później, uderzyć przez dolną Odrę na północy.⁵ › Gieorgij Żukow

Plan postawił też naprzeciw siebie dwóch sowieckich marszałków. Britannica opisuje Żukowa i Koniewa ścigających się o sławę zdobywcy Berlina i gotowych przyjąć za nią ogromne straty, a Ziemke pokazuje, że plan zostawiał Koniewowi możliwość skręcenia armiami pancernymi na północ, na miasto, gdyby główne uderzenie utknęło. Pod Seelow właśnie tak się stało.⁶

Armie i dowódcy

Największą naturalną przeszkodą na drodze Żukowa były Wzgórza Seelowskie, grzbiet wzdłuż zachodniego skraju Oderbruchu, płaskiej, podmokłej doliny Odry, około 70 kilometrów na wschód od Berlina. Reichsstraße 1, główna droga do stolicy, wspinała się na nie w Seelow. Podmokły teren u podnóża wykluczał szybkie natarcia pancerne, a pola minowe i gniazda karabinów maszynowych pokrywały stoki.⁷

Linii broniła niemiecka 9. Armia generała Theodora Bussego, sklecona z jednostek, jakie udało się znaleźć, a główną pozycję obronną zorganizował generał Gotthard Heinrici, dowódca Grupy Armii „Wisła”. Liczebność stron zależy od ujęcia. Dla samej bitwy portal Memorial Museums podaje około 900 000 atakujących przeciw 200 000 obrońców. Dla całego frontu odrzańskiego LeMO liczy około miliona żołnierzy niemieckich z ledwie 800 czołgami, w dużej części z Volkssturmu, policji i doraźnie skleconych oddziałów; dzieje.pl podają około 760 000 ludzi, 1500 czołgów i 2200 samolotów, z których wiele stało z braku paliwa.⁸

Obrońcom brakowało niemal wszystkiego. LeMO i dzieje.pl opisują poważne braki amunicji i paliwa po stronie niemieckiej, a Ziemke ustalił, że kilka dni przed atakiem Grupa Armii „Wisła” miała mniej niż jeden zapas amunicji artyleryjskiej. U boku Sowietów, w składzie frontu Żukowa, walczyła 1. Armia Wojska Polskiego.⁹

Przebieg bitwy

16 kwietnia, reflektory. Atak ruszył przed świtem, po jednym z najcięższych ostrzałów artyleryjskich wojny. Potem włączono przeciwlotnicze reflektory, które miały oślepić obrońców, gdy piechota ruszy naprzód: 120 według portalu Memorial Museums, 140 według katalogu samej Gedenkstätte, 143 według Liberation Route Europe. Światło odbijało się od dymu i kurzu, oświetlało i oślepiało atakujących, a w błocie, dymie i ciemności piechota się pogubiła.¹⁰

16 kwietnia, czołgi. Gdy piechota utknęła, armie pancerne rzucono do walki wcześniej, niż planowano. Przy wciąż nieprzerwanej linii niemieckiej ich kolumny tylko zakorkowały drogi przyczółka pod grzbietem i powiększyły chaos.¹¹

17 i 18 kwietnia. Kolejne dwa dni przyniosły zacięte walki na bagnach i stokach, a niewiele terenu. Dopiero osiemnastego szala zaczęła się przechylać, gdy sowieckie czołgi wdarły się w niemiecką pozycję na południowy zachód od Seelow i dotarły do głównej drogi za miastem.¹²

Tymczasem na południu. Koniew miał znacznie łatwiejszy start. Tego samego ranka jego 1. Front Ukraiński sforsował Nysę, a korpusy pancerne przebiły się przez linię Grupy Armii „Środek” feldmarszałka Ferdinanda Schörnera, przekroczyły Szprewę w rejonie Spremberga i zajęły Chociebuż. Skoro Żukow utknął pod Seelow, armie pancerne Koniewa skierowano na północ, na Berlin.¹³

Punkt zwrotny: przełamanie

Ostatnia niemiecka linia pękła 19 kwietnia według Liberation Route Europe i Ziemkego, po czym sowieckie czołgi ruszyły na Müncheberg. Dzieje.pl, Gedenkstätte w Seelow i Federalna Centrala Kształcenia Obywatelskiego mówią o przełamaniu po czterech dniach walk, 20 kwietnia; wszystkie relacje zgadzają się, że Niemcy wytrzymali trzy pełne doby.¹⁴

Przez trzy dni ogromna armia Żukowa stała w miejscu u stóp wzgórz.

Cena była ogromna. Portal Memorial Museums podaje ponad 35 000 poległych żołnierzy sowieckich i 12 000 niemieckich między 16 a 20 kwietnia oraz ponad 100 000 zabitych w walkach o przyczółki odrzańskie i wzgórza łącznie. Dzieje.pl szacują straty sowieckie na Wzgórzach Seelowskich na niemal 40 000 zabitych i rannych oraz 900 czołgów, więcej, niż miała na tym odcinku grupa armii Heinriciego.¹⁵

Następstwa: droga na Berlin

Gdy armie Żukowa tkwiły pod Seelow, 1. Front Ukraiński Koniewa sforsował Nysę, przełamał obronę na południu i zawrócił armie pancerne na stolicę. Front Żukowa, obchodząc Berlin od północy, wprowadził pierwsze oddziały szturmowe na północno-wschodnie przedmieścia 20 kwietnia według LeMO; według dzieje.pl dotarł na przedmieścia 22 kwietnia. 25 kwietnia sowieckie kleszcze zeszły się na północny zachód od Poczdamu i pierścień wokół Berlina się zamknął.¹⁶ › Bitwa pod Halbe, 1945

9. Armia, która broniła wzgórz, nigdy nie dotarła do Berlina. Zepchnięte na południowy wschód od miasta zgrupowanie Bussego, z żołnierzami, uciekinierami i cywilami, zostało odcięte w lasach Szprewaldu wokół Halbe; Ziemke śledzi okrążenie w dokumentach grupy armii, a Liberation Route Europe datuje je na 22 kwietnia. Busse rozkazał przebijać się na zachód, ku 12. Armii generała Walthera Wencka.¹⁷

Tego samego dnia, 25 kwietnia, wojska amerykańskie i sowieckie spotkały się nad Łabą pod Torgau, przecinając Niemcy na dwoje. W okrążonej stolicy broniła się zbieranina: LeMO liczy niespełna 100 000 ludzi, w tym nieco ponad 40 000 z Volkssturmu, a dzieje.pl ponad 80 000, z czego niemal połowę stanowiły słabo wyszkolone i słabo uzbrojone oddziały Volkssturmu.¹⁸

Bitwa o samo miasto trwała do 2 maja, gdy dowódca garnizonu, generał Helmuth Weidling, skapitulował. Britannica szacuje straty Armii Czerwonej w całej operacji berlińskiej na około 350 000, a dzieje.pl podają ponad 361 000 zabitych i rannych żołnierzy sowieckich i polskich.¹⁹ › Bitwa o Berlin, 1945

Dziedzictwo i pamięć

Wkrótce po upadku Berlina Żukow polecił rzeźbiarzowi Lwowi Kerbelowi wznieść pomniki na szlaku Armii Czerwonej do stolicy. W Seelow brązowy czerwonoarmista stoi nad grobami poległych towarzyszy.²⁰

W 1972 roku NRD otworzyła u stóp sowieckiego pomnika muzeum pamięci. Jego wystawa opowiadała bitwę wyłącznie z sowieckiej perspektywy i, jak pisze Federalna Centrala Kształcenia Obywatelskiego, gloryfikowała zwycięstwo Armii Czerwonej; w 1985 roku ją przerobiono. Dopiero po zjednoczeniu Niemiec można było badać bitwę bez ideologicznych ograniczeń, a od 1995 roku nowa wystawa wychodzi poza dzieje Armii Czerwonej i mówi także o żołnierzach innych narodów oraz o ofiarach cywilnych.²¹

Własny katalog Gedenkstätte prostuje dziś jedną z legend: reflektor na wystawie, przez lata przedstawiany jako użyty w nocy 16 kwietnia, wyprodukowano po wojnie i do końca NRD oświetlał pomnik podczas uroczystości; portal Memorial Museums wciąż wymienia go jako jeden z reflektorów z bitwy.²²

Pole bitwy dziś

Gedenkstätte i muzeum stoją na wzgórzach w Seelow, nad Oderbruchem, z pomnikiem Kerbela i cmentarzem sowieckim, a na terenie wystawiono czołgi, wyrzutnie rakietowe i działa. Można tu zwiedzać z przewodnikiem, który objaśnia przebieg bitwy, a dla szkół i nauczycieli przygotowano programy edukacyjne.²³