Czym była operacja „Uran”?
Operacja „Uran” była radzieckim kontrnatarciem pod Stalingradem, rozpoczętym 19 listopada 1942 roku. Zamiast uderzać na Niemców w zrujnowanym mieście, spadła na armie rumuńskie, które osłaniały skrzydła od północy i od południa. 23 listopada oba radzieckie kleszcze spotkały się pod Sowietskim, w pobliżu Kałacza nad Donem, i niemiecka 6. Armia znalazła się w okrążeniu. Nigdy się z niego nie wyrwała, a jej ostatni żołnierze skapitulowali 2 lutego 1943 roku.1
Przez trzy miesiące Niemcy przebijali się przez Stalingrad ulica po ulicy i w listopadzie trzymali już większą część miasta. Patrzyli jednak w złą stronę. Kiedy 6. Armia wykrwawiała się w ruinach, Armia Czerwona gromadziła świeże siły po obu stronach wysuniętego klina, a w cztery dni zamieniła napastnika w oblężonego.2
Tło: miasto, które stało się pułapką
Letnia ofensywa Hitlera z 1942 roku, Fall Blau, miała sięgnąć po ropę Kaukazu. W lipcu Hitler rozdzielił swoje południowe armie: Grupa Armii A ruszyła na Kaukaz, a Grupa Armii B nad Wołgę, gdzie 6. Armia Friedricha Paulusa miała zdobyć miasto noszące imię Stalina. 23 sierpnia niemieckie czołówki dotarły do Wołgi na północ od miasta.3
Potem przyszły jedne z najzacieklejszych walk tej wojny. W połowie września radziecka 62. Armia Wasilija Czujkowa trzymała już tylko wąski pas wzdłuż rzeki, zaopatrywany łodziami przez Wołgę. Niemcy doszli do rzeki i zajęli większość miasta, ale nigdy całego, a bitwa stała się dla Hitlera sprawą prestiżu w tym samym stopniu co strategii.4› Bitwa pod Stalingradem, 1942 do 1943
Cenę za ten napór płaciły skrzydła. By podsycać walkę w mieście, Niemcy ściągali odwody z długich frontów po obu stronach, ciągnących się setkami kilometrów przez otwarty step. Nad Donem na północnym zachodzie stała rumuńska 3. Armia, na południu rumuńska 4. Armia, a dalej w górę Donu wojska włoskie i węgierskie, gorzej wyszkolone i gorzej zaopatrzone niż Niemcy.5
Plan
Pomysł wielkiego przeciwuderzenia wyszedł od radzieckich generałów Gieorgija Żukowa i Aleksandra Wasilewskiego we wrześniu 1942 roku. Chodziło o to, by trzymać Niemców uwikłanych w walki uliczne, a tymczasem zgromadzić świeże armie naprzeciw słabych skrzydeł, przełamać front na północy i na południu i spotkać się daleko za Stalingradem. Britannica do autorów planu zalicza też szefa artylerii Nikołaja Woronowa. Operacja otrzymała kryptonim „Uran”, a Stawka pod przewodnictwem Stalina zatwierdziła ją 13 listopada. Odległości były ogromne: według „Rossijskiej Gaziety” północne kleszcze miały do pokonania od 120 do 140 km, a południowe około 100 km, a historia armii amerykańskiej liczy około siedemdziesięciu mil (ponad 110 km) od przyczółka pod Sierafimowiczem do samego mostu w Kałaczu.6› Gieorgij Żukow
Wszystko zależało od tajemnicy. Gdyby Niemcy wyczuli zamiar, mogliby wycofać wojska z miasta i stworzyć odwód, dlatego koncentrację ukryto za rozbudowaną mistyfikacją. Britannica ocenia, że uderzenie całkowicie zaskoczyło Niemców, którzy uważali Rosjan za niezdolnych do takiej operacji, a Wielka Encyklopedia Radziecka również odnotowuje przekonanie Hitlera, że po ciężkich walkach lata Armia Czerwona nie zdoła przeprowadzić dużej ofensywy na południu.7
Armie i dowódcy
Udział wzięły trzy radzieckie fronty. Nowy Front Południowo-Zachodni Nikołaja Watutina, z 5. Armią Pancerną i 21. Armią, miał uderzyć z przyczółków nad Donem pod Sierafimowiczem i Kletską. Front Doński Konstantego Rokossowskiego prowadził natarcia pomocnicze. Front Stalingradzki Andrieja Jeriomienki, z 51., 57. i 64. Armią, miał nacierać spomiędzy jezior na południe od miasta. Obie grupy uderzeniowe miały się spotkać w rejonie Kałacza i Sowietskiego.8
Naprzeciw stała Grupa Armii B Maximiliana von Weichsa: niemiecka 6. Armia i 4. Armia Pancerna Hermanna Hotha pod Stalingradem oraz rumuńska 3. i 4. Armia na skrzydłach.9
Przebieg bitwy
19 listopada, północne kleszcze. O 7.30 rano radzieckie działa rozpoczęły trwające około 80 minut przygotowanie artyleryjskie na pozycje rumuńskiej 3. Armii, po czym do natarcia ruszyły piechota i czołgi 5. Armii Pancernej i 21. Armii. Jeszcze tego dnia przełamały front rumuński, a ich korpusy pancerne wyszły na otwarty step i skręciły na południe. Niemiecki korpus pancerny wysłany, by je zatrzymać, został odrzucony.10
20 listopada, południowe kleszcze. Dzień później Front Stalingradzki uderzył na południe od miasta i przełamał korpus rumuński wzdłuż łańcucha jezior. W wyłom weszły korpusy zmechanizowane i kawaleria, które skręciły na północny zachód, ku Donowi.11
21 do 23 listopada, wyścig do Kałacza. Czołgi 26. Korpusu Pancernego opanowały przeprawę przez Don w Kałaczu, a 23 listopada miasto było w rękach radzieckich.12
Punkt zwrotny: pierścień się zamyka
23 listopada 4. Korpus Pancerny Frontu Południowo-Zachodniego i 4. Korpus Zmechanizowany Frontu Stalingradzkiego spotkały się w rejonie chutoru Sowietskij, na południowy wschód od Kałacza, i pierścień się zamknął. Britannica, Wielka Encyklopedia Radziecka i oficjalna historia armii amerykańskiej datują okrążenie na ten właśnie dzień.13
W kotle znalazły się 6. Armia i część 4. Armii Pancernej wraz z resztkami wojsk rumuńskich. Liczby różnią się w zależności od źródła. Niemieckie Muzeum Historyczne podaje około 250 tysięcy Niemców i ponad 30 tysięcy Rumunów oraz radzieckich ochotników w służbie niemieckiej, Britannica 250 tysięcy ludzi, a Wielka Encyklopedia Radziecka 330 tysięcy w 22 dywizjach.14
Paulus prosił o zgodę na przebicie się na południowy zachód. Hitler, ufając zapewnieniom Hermanna Göringa, że Luftwaffe zdoła zaopatrywać armię z powietrza, odmówił i 24 listopada rozkazał utrzymać Stalingrad. Most powietrzny nigdy nie zbliżył się do potrzeb. Historia armii amerykańskiej odnotowuje w grudniu średnio około 90 ton dziennie wobec minimalnego zapotrzebowania 300 ton, a według Niemieckiego Muzeum Historycznego potrzebnych codziennie 300 do 400 ton nie dostarczono ani razu.15
Dlaczego Hitler się upierał, nie jest dla historyków zagadką. Miasto nosiło imię Stalina, a Hitler postawił na nie swój osobisty prestiż; oddanie go oznaczałoby, jak pisał do Mansteina, rezygnację z największego osiągnięcia kampanii 1942 roku. Niemieckie Muzeum Historyczne zauważa, że uczynił teraz ze Stalingradu symbol niemieckiej woli zwycięstwa.16
W kotle zaczął się głód. Wraz z nadejściem zimy kończyły się żywność, paliwo i środki opatrunkowe, rannymi nie miał kto się zająć, a żołnierze zaczęli umierać z wyczerpania i głodu na przenikliwym mrozie.17
Następstwa
„Burza zimowa”. Hitler powierzył feldmarszałkowi Erichowi von Mansteinowi nową Grupę Armii „Don” i zadanie przebicia się do kotła. Odsiecz, operacja Wintergewitter, ruszyła spod Kotielnikowa 12 grudnia. Czołgi doszły do rzeki Myszkowej, według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej około 40 km od kotła, według Niemieckiego Muzeum Historycznego 48 km, a według historii armii amerykańskiej około 35 mil, ale dalej się nie przebiły, a Hitler nie pozwolił Paulusowi wyjść im naprzeciw. Próbę przerwano po dziewięciu dniach.18
„Mały Saturn”. 16 grudnia Front Południowo-Zachodni uderzył na włoską 8. Armię nad środkowym Donem i rozdarł jej front, co zmusiło Niemców do odwrócenia sił przeznaczonych na odsiecz.19› Bitwa pod Kurskiem, 1943
„Pierścień”. 8 stycznia 1943 roku strona radziecka zaproponowała Paulusowi kapitulację, a on na rozkaz Hitlera odmówił. Dwa dni później Front Doński Rokossowskiego rozpoczął operację „Kolco”, czyli „Pierścień”, by zlikwidować kocioł. Głodni i przemarznięci Niemcy zostali zepchnięci w ruiny miasta i rozcięci na dwa kotły.20
30 stycznia Hitler mianował Paulusa feldmarszałkiem; żaden niemiecki oficer tej rangi nigdy jeszcze nie skapitulował. 31 stycznia Paulus poddał się w kotle południowym, a 2 lutego to samo zrobił kocioł północny. Do niewoli poszło około 91 tysięcy ludzi. Zapłacili też sojusznicy: w toku zimowego kontrnatarcia rozbite zostały obie armie rumuńskie i włoska 8. Armia.21
Koszt był ogromny po obu stronach. Niemieckie Muzeum Historyczne szacuje liczbę Niemców, którzy zginęli w kotle, na około 150 tysięcy, a radzieckie dane przytaczane przez historię armii amerykańskiej mówią o 147 tysiącach niemieckich zabitych znalezionych na polu bitwy. Britannica i Wielka Encyklopedia Radziecka oceniają łączne straty państw Osi w kontrnatarciu na ponad 800 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Z jeńców do domu wróciło tylko około 5 do 6 tysięcy. Po stronie radzieckiej Niemieckie Muzeum Historyczne szacuje liczbę poległych na ponad 400 tysięcy, a Britannica przytacza oficjalne rosyjskie dane o 1,1 miliona zabitych, rannych i zaginionych w całej bitwie.22
Dziedzictwo i pamięć
Britannica nazywa Stalingrad największą bitwą wojny i punktem zwrotnym zmagań Niemiec ze Związkiem Radzieckim; dla Niemieckiego Muzeum Historycznego była to pierwsza miażdżąca klęska Wehrmachtu na Wschodzie, po której inicjatywa przeszła w ręce Armii Czerwonej. Keith Huxen z National WWII Museum uważa ją za wielki punkt zwrotny całej wojny.23
Miasto, dziś Wołgograd, otrzymało tytuł miasta-bohatera Związku Radzieckiego, a na Kurhanie Mamaja, wzgórzu, o które walczono we wrześniu 1942 roku, w 1967 roku ukończono olbrzymi zespół pomnikowy. Zwycięstwo kosztowało też samo miasto, które zostało obrócone w ruinę.24› Bitwa o Moskwę, 1941
Poranna kanonada też doczekała się upamiętnienia. W 1944 roku Związek Radziecki ustanowił 19 listopada Dniem Artylerii, na cześć artylerzystów, których ogień otworzył kontrnatarcie pod Stalingradem, a w 1964 roku święto przemianowano na Dzień Wojsk Rakietowych i Artylerii, obchodzony w Rosji co roku 19 listopada.25
