14 grudnia 1837 roku około 2000 żołnierzy brytyjskich sir Johna Colborne’a zaatakowało powstańców patriotów w Saint-Eustache na północny zachód od Montrealu. Kilkuset słabo uzbrojonych ludzi doktora Jeana-Oliviera Chéniera broniło kościoła i okolicznych budynków, dopóki wojsko ich nie podpaliło. Zginął Chénier i około 70 powstańców, a powstanie upadło.
Ostatni obóz patriotów
Powstanie patriotów w Dolnej Kanadzie wybuchło w listopadzie 1837 roku. W połowie grudnia najsilniejszym obozem powstańców był Saint-Eustache w hrabstwie Lac-des-Deux-Montagnes, gdzie rebelią kierowali Amury Girod i wiejski lekarz Jean-Olivier Chénier. Ich ludzie pochodzili głównie z Saint-Eustache i sąsiednich parafii Sainte-Scholastique i Saint-Jérôme, a wielu nie miało porządnej broni.1
Colborne wyruszył z Montrealu z około 2000 ludzi i artylerią. Jego raport wymienia dwie brygady: jedną pod pułkownikiem Johnem Maitlandem z 32. pułkiem, drugą pod pułkownikiem George’em Augustusem Wetherallem z 2. batalionem Royal Regiment, a także ochotniczą kawalerię i strzelców z Montrealu. Kompanią lojalistycznych ochotników z samego Saint-Eustache dowodził Maximilien Globensky.2
Kościół w płomieniach
Około jedenastej rano 14 grudnia wojsko przeszło po lodzie zamarzniętą rzekę poniżej wsi, a w Saint-Eustache zabił dzwon alarmowy. Oddział powstańców wyszedł na lód i został odparty ogniem dział. Girod i wielu ludzi uciekło przed atakiem, ale reszta obsadziła kościół, plebanię, klasztor, dwór senioralny i pobliskie domy.3
Działa otworzyły ogień do kościoła i otaczających go domów. Żołnierze szturmem zdobyli plebanię i dwór i podpalili je, a potem podpalono także kościół. Powstańców, którzy próbowali uciec z płonącego kościoła, zastrzelono w biegu. Chénier zginął, próbując się wydostać.4
Bilans
Ogień szalał przez całą noc, a żołnierze splądrowali wieś. Dziennik naocznego świadka z 1838 roku liczy co najmniej 70 zabitych powstańców; Dictionary of Canadian Biography podaje około 40 zabitych znanych z nazwiska i zapewne drugie tyle nieznanych. Wojsko wzięło ponad stu jeńców. Jego własne straty były niewielkie: oficjalny wykaz podaje jednego zabitego i dziewięciu rannych, a dziennik mówi o trzech zabitych.5
Pogłoski, że żołnierze zbezcześcili ciało Chéniera, dziennik z 1838 roku dementował, a historycy spierali się o to, jak wojsko je potraktowało, jeszcze ponad sto lat później. Colborne zameldował, że porządek został przywrócony, i do końca grudnia powstanie w Dolnej Kanadzie stłumiono; drugie, w listopadzie 1838 roku, również upadło.6
