17 grudnia 1941 roku brytyjski zespół kontradmirała Philipa Viana, eskortujący statek zaopatrzeniowy Breconshire na Maltę, natknął się w zatoce Syrta na włoskie pancerniki osłaniające konwój do Libii. Krótkie starcie o zmierzchu niczego nie rozstrzygnęło, a oba konwoje dotarły do celu. Dwa dni później Brytyjczycy stracili na minach pod Trypolisem krążownik Neptune.
Dwa konwoje na morzu
Pod koniec 1941 roku krążowniki i niszczyciele Force K, stacjonujące na Malcie, atakowały szlak zaopatrzenia Osi do Libii. 15 grudnia Vian wyszedł z Aleksandrii z krążownikami i niszczycielami, by eskortować na Maltę szybki statek zaopatrzeniowy Breconshire, a rankiem 17 grudnia dołączyły do niego Force K i kolejne niszczyciele z Malty. Krążownik Neptune z dwoma niszczycielami miał wyjść z Malty za nimi.1
W tym samym czasie na morzu była włoska flota z kilkoma pancernikami pod dowództwem jej naczelnego dowódcy, admirała Angela Iachina, osłaniająca konwój do Libii. Obie strony wiedziały, że przeciwnik wyszedł w morze, ale żadna nie umiała go śledzić: Brytyjczycy nie mieli przy flocie lotniskowca i dysponowali bardzo nielicznymi samolotami rozpoznawczymi. Przez cały dzień okręty Viana były atakowane z powietrza, bez strat.2
Godzina o zmierzchu
Około 17.45, tuż przed zachodem słońca, oba zespoły dostrzegły się nawzajem, a włoskie ciężkie okręty otworzyły ogień. Vian odesłał Breconshire z dwoma niszczycielami na południe i z krążownikami i niszczycielami zwrócił się w stronę nieprzyjaciela.3
Dwie brytyjskie historie oficjalne różnie opisują, co było dalej. Roskill pisze, że krążowniki i niszczyciele ruszyły do ataku, nie zważając na przewagę przeciwnika, a Włosi wkrótce się wycofali. Playfair pisze, że Vian nie zamierzał przyjmować bitwy przy takiej dysproporcji sił, a jedynie pod osłoną dymu odciągnąć uwagę od Breconshire do zmroku. Obie zgodnie podają, że Włosi wycofali się w gasnącym świetle, a w ciągu godziny oba zespoły straciły kontakt.4
Oba konwoje docierają do celu
Breconshire dotarł na Maltę po południu 18 grudnia pod eskortą Force K i Neptune’a. Włoski konwój także dotarł do Libii. Playfair stwierdza, że Włosi osiągnęli swój cel i prawdopodobnie nabrali dzięki temu pewności siebie, a Gemignani zauważa, że Iachino mimo silniejszych sił nie zdołał przeszkodzić Brytyjczykom w zaopatrzeniu Malty.5
Pole minowe pod Trypolisem
Wieczorem 18 grudnia krążowniki Neptune, Aurora i Penelope z czterema niszczycielami wyszły z Malty, by przechwycić włoski konwój, zanim dotrze do Trypolisu. Krótko po północy, około dwudziestu mil od Trypolisu, weszły na pole minowe. Aurora została ciężko uszkodzona i skierowała się na Maltę, Penelope odniosła tylko lekkie uszkodzenia, a Neptune ze zniszczonymi śrubami i sterem dryfował na kolejne miny. Niszczyciel Kandahar ruszył mu na pomoc i wybuch miny urwał mu rufę. Około czwartej rano Neptune wpadł na czwartą minę i zatonął. Z jego załogi przeżył tylko jeden człowiek, wyłowiony przez Włochów w Wigilię. Większość załogi Kandahara uratował niszczyciel Jaguar, a wrak zatopiono.6
Tej samej nocy włoskie żywe torpedy, wypuszczone z okrętu podwodnego, ciężko uszkodziły w porcie w Aleksandrii pancerniki Queen Elizabeth i Valiant. Maltański zespół uderzeniowy na jakiś czas przestał istnieć, a Oś mogła swobodniej prowadzić konwoje do Afryki. Trzy miesiące później Vian i Iachino spotkali się na tych samych wodach ponownie, w drugiej bitwie w zatoce Syrta.7
