Wojna Jom Kippur 1973: dwadzieścia dni, które wstrząsnęły Bliskim Wschodem

Niewiele wojen pamięta się tak różnie po obu stronach. Dla Izraelczyków to wojna zaskoczenia w najświętszy dzień roku, utraconych umocnień nad kanałem i porażki wywiadu, którą potem obnażyła państwowa komisja śledcza. Dla Egipcjan to wojna przeprawy, gdy ich armia zdobyła izraelskie fortyfikacje nad Kanałem Sueskim, a wpływ tej wojny na siły zbrojne był, jak pisze studium Biblioteki Kongresu, równie budujący, jak klęska z 1967 roku była dla nich druzgocąca. Obie pamięci są prawdziwe i bez nich obu tej wojny nie da się zrozumieć.²

Tło: droga do wojny

W wojnie sześciodniowej 1967 roku Izrael zajął Synaj, odebrany Egiptowi, i Wzgórza Golan, odebrane Syrii. Dla Izraela zdobycze oznaczały głębię strategiczną i, jak pisze George W. Gawrych z Combat Studies Institute armii USA, granice łatwiejsze do obrony, które dawały Izraelczykom poczucie bezpieczeństwa. Dla Egiptu i Syrii były to okupowane ziemie, które należało odzyskać. Analiza CIA z 1975 roku stwierdza, że od 1967 roku Egipcjanie i Syryjczycy nieustannie przygotowywali się do wojny, która miała im przywrócić utracone terytoria i poczucie własnej wartości.³

Dyplomacja utknęła. Biuro Historyka Departamentu Stanu odnotowuje, że amerykański plan Rogersa z 1969 roku, zakładający wycofanie się Izraela na linie rozejmowe z 1949 roku, odrzuciły zarówno Egipt i Izrael, jak i Związek Radziecki, a Izrael sprzeciwiał się próbom wykorzystania oferty Anwara Sadata z 1971 roku, który był gotów otworzyć Kanał Sueski, jeśli wojska izraelskie odejdą od jego wschodniego brzegu. Britannica podsumowuje impas: Sadat proponował porozumienie, jeśli Izrael zwróci terytoria zgodnie z rezolucją ONZ nr 242, a Izrael te warunki odrzucił. W lipcu 1972 roku Sadat wydalił z Egiptu większość radzieckich doradców wojskowych.⁴ › Kryzys sueski, 1956

Cel Sadata był ograniczony i polityczny. Britannica opisuje wojnę jako rozpoczętą po to, by skłonić upokorzony, choć wciąż niepokonany Izrael do rokowań na warunkach korzystniejszych dla Arabów. Gawrych pokazuje Sadata przekonującego generałów i radzieckich doradców, że ziemia znaczy mniej niż wykrwawienie przeciwnika i że nawet dziesięć centymetrów na wschód od kanału przyciągnie uwagę świata. CIA uznała natomiast, że Syria chciała wyzwolić Wzgórza Golan jednym uderzeniem.⁵

Armie i dowódcy

Egiptem kierował prezydent Anwar Sadat, Syrią prezydent Hafiz al-Asad. Rządem Izraela kierowała premier Golda Meir, ministrem obrony był Mosze Dajan, a szefem sztabu generalnego Dawid Elazar. William T. Walker podaje, że Egipt wystawił 300 000 żołnierzy z liczącej 800 000 ludzi armii, Syria 150 000, a Irak 60 000, do tego mniejsze kontyngenty z Jordanii i innych państw, przeciw około 415 000 Izraelczyków po mobilizacji. Armie arabskie miały więcej czołgów i samolotów; Izrael, zdaniem Walkera, lepsze dowództwo i organizację.⁶

Zmieniła się też jakość. Egipt zbudował wzdłuż kanału gęsty pas radzieckich wyrzutni rakiet przeciwlotniczych, który miał osłonić armię przed izraelskim lotnictwem, a jego piechota miała mnóstwo radzieckich pocisków przeciwpancernych. Izraelczycy, jak oceniła CIA, niewiele zmienili od 1967 roku i wciąż liczyli, że czołgi i samoloty szybko rozstrzygną wojnę; Gawrych nazywa to oczekiwanie albatrosem zdecydowanego zwycięstwa.⁷

Zaskoczenie w Dniu Pojednania

Izrael nie wierzył, że wojna nadchodzi. Egipt maskował przygotowania jako ćwiczenia, a izraelski wywiad zakładał, że Egipt nie zaatakuje, dopóki nie dorówna izraelskiemu lotnictwu. Walker pisze, że król Jordanii Husajn prywatnie ostrzegł Goldę Meir, ale izraelscy przywódcy uznali atak w czasie świąt za mało prawdopodobny. Pewna wiadomość, że Egipt i Syria uderzą tego dnia, dotarła do Meir, Dajana i Elazara dopiero nad ranem 6 października. Elazar domagał się uderzenia wyprzedzającego; Meir i Dajan odmówili, uznając, że Izrael może sobie pozwolić na przyjęcie pierwszego ciosu.⁸

Krótko przed 14.00 6 października egipska i syryjska artyleria i lotnictwo uderzyły jednocześnie wzdłuż obu linii rozejmu. Na Synaju Izraelczycy bronili kanału cienką linią umocnionych punktów oporu, Linią Bar-Lewa, i około 290 czołgami; według CIA mniej więcej połowa z nich wypadła z walki w ciągu 36 godzin.⁹

Przebieg wojny

Przeprawa, 6 do 8 października. Egipskie natarcie przygotowywano latami i przeprowadzono, jak ujęła to CIA, metodycznie, niemal spokojnie. Piechota przeprawiła się w setkach małych łodzi pod osłoną potężnego ostrzału, a saperzy wypłukiwali wysokociśnieniowymi pompami wodnymi wyłomy w wielkim wale piaskowym na izraelskim brzegu, metodą dopracowaną na ćwiczeniach. Do północy, według studium Biblioteki Kongresu, dziesięć mostów i pięćdziesiąt promów przewiozło 80 000 egipskich żołnierzy; Gawrych liczy ponad 100 000 ludzi i 1020 czołgów na wschodnim brzegu w ciągu pierwszych dni. Britannica zauważa, że straty Egipcjan były tylko ułamkiem spodziewanych.¹⁰

Izraelskie brygady pancerne rzuciły się ku kanałowi, by odsieczą wesprzeć punkty oporu, i wpadły na piechotę uzbrojoną w przeciwpancerne pociski kierowane Sagger i granatniki RPG. Zarówno Gawrych, jak i CIA opisują skutki jako bolesne: czołgi atakujące bez piechoty ponosiły ciężkie straty, a 8 października batalion pancerny wpadł w egipską zasadzkę przy moście Firdan i został niemal zniszczony, a jego dowódca dostał się do niewoli. Biuro Historyka odnotowuje, że po tym nieudanym kontrataku Izrael poprosił Stany Zjednoczone o broń.¹¹

Na morzu wojna zaczęła się od sukcesu Izraela. Pierwszej nocy izraelskie kutry rakietowe uderzyły na syryjski port Latakia i bez strat zatopiły pięć syryjskich okrętów, w starciu, które JNS nazywa pierwszym, w którym obie strony strzelały do siebie pociskami woda-woda. CIA naliczyła w całej wojnie morskiej osiem zatopionych arabskich kutrów rakietowych i kilka mniejszych jednostek, przy braku strat izraelskich.¹²

Golan, 6 do 14 października. Na Wzgórzach Golan Syryjczycy uderzyli masami czołgów w dwóch kierunkach, przedarli się między izraelskimi punktami oporu i, według szacunków CIA, wbili się w środkowym odcinku na głębokość około 25 kilometrów. Nieliczne izraelskie siły pancerne, mocno poturbowane, wytrwały do nadejścia rezerw. Do 10 października Izraelczycy odepchnęli Syryjczyków na linię z 1967 roku, a potem ruszyli drogą z Kunejtry na Damaszek. Walker pisze, że 14 października izraelska ciężka artyleria ostrzeliwała przedmieścia Damaszku. Na pomoc Syrii przyszły wojska irackie i jordańskie, a ich kontrataki, razem z syryjskimi, zatrzymały izraelski pochód.¹³

Egipska ofensywa, 14 października. Sadat trzymał swoje armie pod parasolem rakietowym, ale Syria znalazła się w opałach. Gawrych opisuje wysłannika Asada, który 11 października przybył do Kairu z prośbą o natarcie, które odciągnęłoby izraelski nacisk od Golanu, i Sadata, który wydał rozkaz wbrew zastrzeżeniom własnych dowódców. 14 października egipskie brygady pancerne zaatakowały w kierunku przełęczy Synaju, poza osłoną przeciwlotniczą, i zostały odparte z ciężkimi stratami. Studium Biblioteki Kongresu nazywa to starcie największą bitwą pancerną od czasów II wojny światowej, a Gawrych nazywa natarcie kompletną klęską, której spodziewało się wielu wyższych oficerów egipskich.¹⁴

Punkt zwrotny: przeprawa do „Afryki”

W nocy z 15 na 16 października wojska izraelskie pod dowództwem generała Ariela Szarona przeprawiły się przez kanał w miejscu, gdzie łączy się on z Wielkim Jeziorem Gorzkim, przez lukę między dwiema egipskimi armiami, do samego Egiptu, który izraelscy żołnierze nazywali „Afryką”. Przeprawa szła powoli i niewiele brakowało, by się nie udała. Na wschodnim brzegu, wokół porzuconej stacji rolniczej, którą Izraelczycy nazywali Chińską Farmą, obie strony stoczyły jedne z najzaciętszych bitew pancernych w dziejach, jedni o utrzymanie korytarza, drudzy o jego zamknięcie. Gawrych przytacza słowa Szarona o poległych Egipcjanach i Izraelczykach leżących obok siebie przy spalonych czołgach.¹⁵

Gdy przeprawiły się już większe siły, izraelskie dywizje ruszyły na północ ku Ismailii i na południe ku Suezowi, niszcząc stanowiska rakiet, które osłaniały egipskie armie. Uparta obrona Egipcjan uratowała Ismailię i miasto Suez przed zdobyciem, ale ostatecznie egipska 3. Armia na wschodnim brzegu została odcięta. Walki nie ustały, gdy 22 października ONZ wezwała do rozejmu. CIA odnotowuje, że Izraelczycy, posuwając się dalej, powoływali się na egipskie naruszenia rozejmu, a oddziały egipskiej 3. Armii kilkakrotnie próbowały się wyrwać; Biuro Historyka zapisuje, że Izrael nie przerwał walki także po drugiej rezolucji, uchwalonej następnego dnia.¹⁶

Mosty powietrzne i alarm jądrowy

Wojna szybko wciągnęła supermocarstwa. Związek Radziecki dozbrajał Egipt i Syrię, a Stany Zjednoczone odpowiedziały mostem powietrznym do Izraela, operacją Nickel Grass, rozpoczętą 13 października; pierwsze amerykańskie samoloty z bronią wylądowały w Izraelu 14 października. Arabscy producenci ropy odpowiedzieli embargiem na Stany Zjednoczone i inne państwa wspierające Izrael, które, jak zauważa Britannica, poczwórnie podniosło ceny ropy i wywołało pierwszy światowy kryzys energetyczny.¹⁷

22 października Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła rezolucję nr 338, wzywającą do rozejmu i rokowań pokojowych, ale walki trwały. 24 października radziecki przywódca Leonid Breżniew zaproponował, by wojska amerykańskie i radzieckie wspólnie udały się do Egiptu i wyegzekwowały rozejm, ostrzegając, że w przeciwnym razie Sowieci mogą działać sami. Stany Zjednoczone podniosły stan gotowości swoich sił na całym świecie. Biuro Historyka ocenia, że kryzys zbliżył oba mocarstwa do konfrontacji jądrowej bardziej niż cokolwiek od czasu kryzysu kubańskiego. Pod tą presją walki ustały do 26 października.¹⁸

Bilans

Liczby zależą od źródła. George Gawrych liczy ponad 2800 zabitych Izraelczyków, co najmniej 7500 rannych i około 500 jeńców; William Walker podaje ponad 2600 izraelskich zabitych. Po stronie arabskiej Walker liczy około 8500 zabitych, a studium Biblioteki Kongresu ocenia straty samego Egiptu na około 8000 zabitych, ponad 200 samolotów i 1100 czołgów. CIA naliczyła na polach bitew dwa razy więcej wraków czołgów arabskich niż izraelskich.¹⁹

Następstwa

W Izraelu zwycięstwo smakowało jak klęska. Brak przygotowania Izraela do wojny, jak pisze Britannica, wstrząsnął narodem, a Gawrych opisuje społeczne żądanie wyjaśnienia, co poszło źle, które w listopadzie 1973 roku doprowadziło do powołania państwowej komisji śledczej, Komisji Agranata. Pod naporem protestów Golda Meir podała się do dymisji w kwietniu 1974 roku, a wraz z nią z ministerstwa obrony odszedł Mosze Dajan.²⁰

W Egipcie wojnę przyjęto zupełnie inaczej. Studium Biblioteki Kongresu zauważa, że choć Egipt nie odzyskał Synaju, przeprawa wywarła ogromny pozytywny wpływ na jego siły zbrojne i pozwoliła mu negocjować z pozycji siły. Walker pisze, że postawa egipskiej armii w pierwszych dniach przyniosła Egiptowi nowy szacunek, a CIA uznała, że prawdziwym zwycięstwem Egiptu było przekroczenie kanału i utrzymanie terenu, co wystarczyło, by zmienić bliskowschodnie równanie. Militarnie, dodała CIA, wojna skończyła się nierozstrzygnięciem: armie egipskie były w złym położeniu, ale nie zostały rozbite.²¹

Dziedzictwo i pamięć

Wojna otworzyła drogę do pokoju. Porozumienia o rozdzieleniu wojsk z Egiptem z 18 stycznia 1974 roku i z Syrią z 31 maja 1974 roku rozsunęły armie pod nadzorem ONZ. Wahadłowa dyplomacja Kissingera, jak odnotowuje Biuro Historyka, krok po kroku doprowadziła do egipsko-izraelskiego traktatu pokojowego z 1979 roku. W listopadzie 1977 roku Sadat jako pierwszy przywódca arabski odwiedził Izrael, a w Camp David w 1978 roku on i Menachem Begin doszli do porozumienia z prezydentem Jimmym Carterem. Na mocy traktatu podpisanego 26 marca 1979 roku Izrael zwrócił Egiptowi cały Synaj.²²

Sadat zapłacił za to życiem. Pokój z Izraelem budził w kraju zażarty sprzeciw i 6 października 1981 roku, w ósmą rocznicę przeprawy, zginął z rąk grupy oficerów należących do Egipskiego Islamskiego Dżihadu. W Izraelu wojna pozostaje lekcją tego, ile kosztuje nadmierna pewność siebie, albatrosem zdecydowanego zwycięstwa, jak to ujął Gawrych; w Egipcie 6 października pozostaje dniem, w którym armia przekroczyła kanał.²³ › 6 października w historii wojskowości