Drake zdobywa Santo Domingo 1586: noworoczny rajd na stolicę hiszpańskich Karaibów

Santo Domingo było najstarszym hiszpańskim miastem w Ameryce i siedzibą królewskich władz Karaibów. Jego upadek w ciągu jednego dnia pod ciosem kilkuset angielskich żołnierzy był, jak pisze Miguel Reyes Sánchez w czasopiśmie Dominikańskiej Akademii Historii, najbardziej niszczycielskim atakiem pirackim w jego dziejach.²

Kto wygrał bitwę o Santo Domingo i dlaczego?

Wygrała angielska wyprawa Drake'a. Żołnierze Carleilla wylądowali niepostrzeżenie daleko od miasta, a flota odciągnęła uwagę obrońców ku portowi; milicja bez dział, prochu i dowództwa załamała się przy bramach. Gubernator uciekł, zamek opuszczono w nocy, a Anglicy trzymali miasto przez miesiąc.³

Tło: wyprawa Drake'a do Indii Zachodnich

W 1585 roku Anglia i Hiszpania były już blisko otwartej wojny z powodu angielskiego wsparcia dla zbuntowanych Niderlandów, religii i handlu. Gdy w czerwcu Hiszpania zajęła w swoich portach angielskie statki ze zbożem, królowa Elżbieta I wysłała na morze sir Francisa Drake'a z flotą, którą sama współfinansowała, by wyrządził jak najwięcej szkód zamorskiemu imperium Hiszpanii. EBSCO liczy dwadzieścia trzy albo dwadzieścia pięć okrętów i od 1600 do 1900 ludzi, bo źródła się różnią.⁴

Drake był najsłynniejszym marynarzem Anglii i miał z Hiszpanią stare porachunki: pod koniec lat 60. XVI wieku wyprawa handlowa i niewolnicza, w której płynął z Johnem Hawkinsem, została zaatakowana przez Hiszpanów pod San Juan de Ulúa u wybrzeży Meksyku i wielu jej ludzi zginęło. Od tamtej pory w latach 70. łupił hiszpańskie wybrzeża Ameryki, a w latach 1577 do 1580 opłynął świat. W tej wyprawie jego wiceadmirałem był Martin Frobisher, a żołnierzami jako generał porucznik dowodził Christopher Carleill.⁵ › Francis Drake

Flota wypłynęła z Plymouth 14 września 1585 roku i złupiła Santiago na Wyspach Zielonego Przylądka. W czasie przeprawy przez Atlantyk wybuchła gorączka, która w kilka dni zabiła dwustu, trzystu ludzi. Po dotarciu 18 grudnia na karaibską Dominikę i odpoczynku chorych Drake postanowił od razu uderzyć na największą zdobycz w zasięgu, Santo Domingo na południowym wybrzeżu Hispanioli.⁶

Siły i dowódcy

Santo Domingo uchodziło za silnie umocnione. Port chroniły mielizna i zamek u ujścia rzeki Ozamy, a wybrzeże w pobliżu miasta nie dawało żadnego bezpiecznego miejsca do lądowania. Hiszpanie zatopili w porcie statki, by zagrodzić wejście.⁷

Po drodze Anglicy przechwycili statek, którego grecki pilot dokładnie opisał im obronę i wskazał miejsce do lądowania około dziesięciu mil na zachód od miasta.⁸

Obrońcy byli słabi. Reyes Sánchez liczy milicję na około 800 pieszych i 100 konnych, uzbrojonych głównie w piki i lance, z nielicznymi arkebuzami i małym zapasem prochu. Hiszpański historyk marynarki Cesáreo Fernández Duro, przytaczany przez Juliana Corbetta, szacował siły, które naprawdę dało się zebrać, znacznie niżej, na trzydziestu konnych lansjerów i pięćdziesięciu arkebuzerów. Obaj zgodnie piszą, że miasto zostało zaskoczone, a jego gubernator, Cristóbal de Ovalle, uciekł.⁹

Decyzje dowódców

Drake wybrał metodę, która sprawdziła się już na Santiago na Wyspach Zielonego Przylądka: nocny desant żołnierzy w znacznej odległości od miasta, marsz na nie od strony lądu i jednoczesna groźba floty wobec portu, tak by obrońcy stanęli przed dwoma atakami naraz. Reyes Sánchez zauważa, że Drake przeprowadzał większość ataków od strony lądu, w najsłabiej bronionych miejscach.¹⁰

Hiszpański gubernator Cristóbal de Ovalle podejmował decyzje odwrotne. Gdy 10 stycznia według kalendarza hiszpańskiego doniesiono o angielskich żaglach, początkowo zlekceważył wiadomość, choć prokurator królewski Francisco de Aliaga radził zachować ostrożność; dominikański historyk Carlos Esteban Deive, cytowany przez Reyesa Sáncheza, sądzi, że Ovalle uważał desant pod Hainą za niemożliwy. We własnej relacji, którą Irene Wright streszcza z odpisu jego listu, Ovalle twierdzi, że przygotował twierdzę do obrony, wezwał piechotę i jazdę i kazał zatopić trzy kadłuby w poprzek mielizny, oraz że w nocy miał 1500 ludzi, a nazajutrz rano już tylko 110.¹¹

Miejsca desantu nikt nie bronił większymi siłami. Anglicy zeszli na ląd u ujścia rzeki Haina, gdzie rafy i silny przybój uchodziły za przeszkodę nie do pokonania, prowadzeni przez greckiego pilota schwytanego po drodze. Gdy kolumny się zbliżały, Ovalle opuścił miasto łodzią w górę rzeki.¹²

Przebieg bitwy

Lądowanie. O zmroku Drake załadował żołnierzy do łodzi i pinas, a o świcie w Nowy Rok, według angielskiej rachuby, wylądowali oni dziewięć lub dziesięć mil na zachód od miasta. Bigges pisze, że Drake, gdy zobaczył ich wszystkich bezpiecznie na lądzie, wrócił do floty i zostawił ich Bogu i dobremu dowództwu Carleilla.¹³

Pozorowany atak. Następnie Drake podprowadził flotę pod miasto i otworzył ogień do zamku, jakby zamierzał lądować pod jego działami. Tymczasem siły Carleilla, około tysiąca ludzi, maszerowały na miasto od zachodu w dwóch kolumnach.¹⁴

Bydło i armaty. Hiszpanie pognali na Anglików stado bydła, by rozbić ich szyki, a ich jeźdźcy próbowali szarżować, ale kolumny trzymały się razem i szły dalej. Przy bramach kilka hiszpańskich dział strzelało do nich z bliska; Reyes Sánchez pisze, że przy bramie Lemba udało się ustawić tylko trzy, a użyć jednego.¹⁵

W mieście. Anglicy rzucili się na działa. Carleill wszedł jedną bramą, a jego zastępca, kapitan Powell, drugą, i obaj wdarli się w ulice razem z uciekającymi obrońcami. Zamek, wciąż w rękach Hiszpanów, utrzymał się kilka godzin i został porzucony w nocy, a jego załoga uciekła łodziami za rzekę.¹⁶

Punkt zwrotny: miasto jako zakładnik

Dwa kalendarze dają temu dniowi różne daty. Relacje angielskie, pisane według kalendarza juliańskiego, którego Anglia wciąż używała, datują zdobycie na 1 stycznia 1586 roku, co odpowiadało 11 stycznia w kalendarzu gregoriańskim, przyjętym już przez Hiszpanię. Reyes Sánchez, idąc za źródłami hiszpańskimi, pisze, że angielskie kolumny stanęły pod miastem 12 stycznia i tego dnia zajęły twierdzę Ozama. Anglicy, jak pisze Bigges, mówili, że Hiszpanie dali im miasto w noworocznym prezencie.¹⁷

Drake'owi chodziło o pieniądze, nie o podbój. Jego ludzie umocnili się w centrum miasta i przeszukali je, a gubernator oświadczył, że nie zdoła zapłacić żądanego okupu. By go przycisnąć, Drake codziennie wysyłał oddziały marynarzy, które paliły miasto kawałek po kawałku, a Reyes Sánchez opisuje, jak po każdym nieudanym spotkaniu płonęła kolejna dzielnica, kościół albo klasztor.¹⁸

Potem doszło do zabójstwa, które zaostrzyło okupację. Drake wysłał czarnoskórego chłopca, który mu służył, na spotkanie z hiszpańskim oficerem pod białą flagą, a oficer przebił go lancą. W odwecie powieszono dwóch przetrzymywanych dominikanów, a Drake nie ustąpił, dopóki Hiszpanie sami nie stracili oficera.¹⁹

Rachunek strat

Żadne źródło nie podaje pełnej liczby zabitych. Po stronie angielskiej Bigges i Corbett piszą, że przy bramie kilku ludzi padło od ognia hiszpańskich dział, jeden tuż obok Carleilla, zanim szarża zdobyła działa. Po stronie hiszpańskiej dwaj dominikanie powieszeni w odwecie figurują w hiszpańskich dokumentach jako ksiądz Juan de Caravia, czyli Sarabia, i brat zakonny Juan de Illanes, czyli Llanes.²⁰

Dla Anglików wyprawa również okazała się kosztowna. EBSCO szacuje wkład na 40 tysięcy funtów, z czego połowę wyłożyła królowa; Corbett podaje koszt do dnia wypłynięcia na ponad 60 tysięcy funtów, który Drake zgodził się obniżyć do 57 tysięcy. Rozliczenie przyznało udziałowcom 15 szylingów od funta, stracili więc czwartą część pieniędzy, o czym pisze też Reyes Sánchez.²¹

Następstwa

W końcu Hiszpanie zaoferowali 25 tysięcy dukatów, a Drake, przekonany, że więcej się nie znajdzie, przyjął je. Przed odejściem wymienił zużyte okręty na lepsze hiszpańskie, jeden z nich nazwał New Year's Gift, czyli Noworoczny Prezent, spalił resztę statków i zabrał działa i dzwony. Galernicy i niewolni służący skorzystali z okazji, by przejść do Anglików. Mniej więcej miesiąc po lądowaniu flota wyszła w morze.²²

Rozmiary zniszczeń opisuje się różnie. Corbett pisze, że domy były tak solidnie zbudowane, iż miesiąc podpaleń zniszczył tylko około jednej trzeciej miasta; Reyes Sánchez, za dominikańskimi historykami, że spłonęło ponad trzy czwarte budynków, w tym kościoły i klasztory Santa Bárbara, La Merced, Regina, San Francisco i Santa Clara. Irene Wright na podstawie hiszpańskich wniosków o odszkodowanie wymienia, co ocalało: około 300 domów, katedrę, twierdzę, dom gubernatora, nabrzeża i ratusz.²³

Z pałacu rządowego Anglicy zabrali też herb królewski Hiszpanii z koniem wyskakującym z kuli ziemskiej pod dewizą Non sufficit orbis, czyli świat nie wystarcza, przechwałką, którą upadek Santo Domingo wystawił na pośmiewisko.²⁴

Finansowo wyprawa rozczarowała udziałowców, bo łupy nie pokryły kosztów. Jej wpływ na Hiszpanię był jednak większy. EBSCO nazywa atak poważnym psychologicznym i finansowym ciosem dla Filipa II, który obnażył słabość obrony hiszpańskich kolonii i zmusił króla do przesunięcia do Ameryki pieniędzy przeznaczonych na Europę. Drake popłynął dalej do Kartageny, stolicy hiszpańskiego wybrzeża Ameryki Południowej, którą w lutym zdobył tą samą metodą nocnego desantu wspartego ogniem floty, a potem do St. Augustine na Florydzie. Wojna morska, która nastąpiła, doprowadziła do Wielkiej Armady w 1588 roku.²⁵

Dziedzictwo i pamięć

Europa poznała tę wyprawę z relacji Waltera Biggesa, wydanej po łacinie w 1588 roku i po angielsku w Londynie w 1589, z ręcznie kolorowanymi planami czterech zdobytych miast pióra Baptisty Boazia. Plan Santo Domingo pokazuje flotę w zatoce, kolumny maszerujące na bramy, a na morzu krokodyla narysowanego z natury.²⁶

W Anglii wyprawę przyjęto jak triumf. Julian Corbett, historyk marynarki, ocenił, że choć przyniosła mniej pieniędzy, niż liczono, cios w prestiż Hiszpanii był ogromny, a wiara Anglików we własne siły urosła, EBSCO zaś zauważa, że wyprawa podniosła morską reputację Anglii i jej zainteresowanie własnymi koloniami. Hiszpania przekonała się natomiast, że jej najstarsza kolonia w Ameryce może upaść w ciągu jednego przedpołudnia.²⁷

W Dominikanie złupienie miasta pamięta się jako katastrofę. Reyes Sánchez, pisząc dla Dominikańskiej Akademii Historii, uznaje je za najbardziej niszczycielski atak pirata w dziejach miasta, dzieło korsarza wspieranego przez królową Anglii.²⁸

Santo Domingo dziś

Ulice, które szturmowały angielskie kolumny, tworzą dziś Miasto Kolonialne Santo Domingo, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jego katedra przetrwała pożary 1586 roku, a twierdza u ujścia Ozamy, porzucona przez Hiszpanów tamtej nocy, wciąż strzeże rzeki.²⁹