Francis Drake: elżbietański korsarz, którego Hiszpanie zwali El Draque

Dla Anglików był bohaterem narodowym, dla Hiszpanów, jak ujął to ich ambasador, „mistrzem złodziei nieznanego świata”. Francis Drake ze skromnych początków w Devonie doszedł do rejsu dookoła globu, łupienia imperium i walki z Armadą. Britannica nazywa go najsłynniejszym żeglarzem epoki elżbietańskiej, a zarazem ostrzega, że wiele z jego legendy nie ma oparcia w faktach.¹

Młodość: Devon, Kent i statki Hawkinsów

Drake urodził się pod Tavistock w Devonie, według miejscowej tradycji w Crowndale, na ziemi rodu Russellów, hrabiów Bedford. Rok jego urodzenia jest niepewny. Britannica podaje około 1540 do 1543; Dictionary of National Biography, w haśle historyka marynarki Johna Knoxa Laughtona, zauważa, że fragment „Roczników” Johna Stowa sugeruje rok 1545, a dwa portrety podające jego wiek w 1581 i 1594 roku wskazują na kilka lat wcześniej.²

Historię jego ojca opowiada się na dwa sposoby. Wnuk Drake’a i elżbietański historyk William Camden przedstawiali go jako protestanckiego uchodźcę, który uciekł przed prześladowaniami religijnymi do Kentu i mieszkał tam w kadłubie statku. Laughton uznał wersję Camdena za nieścisłą w szczegółach, a Britannica idzie dalej i nazywa ją późniejszą pobożną fikcją: Edmund Drake, pisze, uciekł z Devonu po oskarżeniu o napaść i rabunek w 1548 roku. Chłopca wychowywali krewni, Hawkinsowie z Plymouth, kupcy i morscy rabusie.³

Camden, jak pisze Laughton, opowiadał o chłopcu oddanym na naukę do szypra małego statku przybrzeżnego, który umierając zapisał mu swój statek. W połowie lat sześćdziesiątych Drake pływał do Gwinei i na Hiszpański Ląd, a w 1567 roku dowodził pięćdziesięciotonową Judith we flocie handlarzy niewolników swojego krewnego Johna Hawkinsa.⁴

San Juan de Ulúa i Nombre de Dios, 1568 do 1573

We wrześniu 1568 roku w San Juan de Ulúa u wybrzeży Meksyku Hiszpanie zaatakowali stojące w porcie statki Hawkinsa. Uciekły tylko Minion i Judith Drake’a, które w styczniu 1569 roku dotarły do Anglii. Britannica opisuje, jak Drake wrócił zdecydowany pomścić się na Hiszpanii i Filipie II; później mówił o „krzywdach”, które zamierzał naprawić.⁵

Po dwóch rejsach rozpoznawczych 24 maja 1572 roku wypłynął z Plymouth z dwoma małymi statkami, Pasha i Swan, i około siedemdziesięcioma trzema ludźmi. 29 lipca zaatakował Nombre de Dios na Przesmyku Panamskim; napad się nie powiódł, gdy Drake zemdlał z powodu rany nogi, a ludzie zanieśli go z powrotem do łodzi. W lutym 1573 roku, prowadzony przez zbiegłych niewolników, Cimarronów, wspiął się na drzewo na przesmyku i zobaczył Pacyfik, jako pierwszy znany Anglik, i, jak cytuje go Britannica, prosił Boga o łaskę popłynięcia po tym morzu angielskim okrętem. W kwietniu zdobył karawanę ze srebrem, a 9 sierpnia 1573 roku wrócił bogaty do Plymouth.⁶

Potem przychodzi ciemniejszy epizod. W 1575 roku Drake służył w Irlandii pod hrabią Essex i wziął udział w masakrze na wyspie Rathlin w lipcu tego roku. Laughton główną odpowiedzialność za wyrżnięcie załogi przypisuje dowódcy wojsk lądowych, Johnowi Norreysowi; Britannica po prostu odnotowuje, że Drake wziął udział w osławionej masakrze.⁷

Dookoła świata, 1577 do 1580

W 1577 roku nową wyprawę poparła sama królowa. Drake wypłynął z Plymouth 13 grudnia z pięcioma małymi statkami i niespełna dwustoma ludźmi; okrętem flagowym był Pelican o wyporności około 100 ton. W Porcie San Julián w Patagonii oskarżył jednego z dżentelmenów uczestniczących w wyprawie, Thomasa Doughty’ego, o spisek przeciw sobie; Doughty’ego osądzono i stracono. Laughton zauważa, że świadkowie opowiadają tę historię z ogromnymi różnicami, a niektórzy oskarżali Drake’a o morderstwo; Britannica nazywa Drake’a surowym zwolennikiem dyscypliny, który nie chciał płynąć dalej bez lojalnej załogi.⁸

W sierpniu 1578 roku wszedł w Cieśninę Magellana, według Laughtona 20, według Britanniki 21 sierpnia, i przemianował swój okręt na Złotą Łanię (Golden Hind) na cześć herbu swojego patrona, sir Christophera Hattona. Przeprawa trwała szesnaście dni. Potem burza rozproszyła statki; jeden wrócił do domu, a na północ wzdłuż pacyficznego wybrzeża Ameryki Południowej popłynęła tylko Złota Łania, tam gdzie hiszpańskie miasta nigdy nie widziały wrogiego okrętu.⁹

1 marca 1579 roku zdobył hiszpański statek ze skarbami znany jako Cacafuego, którego ładunek Laughton wylicza na 26 ton srebra, 80 funtów złota, trzynaście skrzyń monet i klejnoty. Popłynął na północ, szukając drogi do domu, zawrócił z powodu zimna i zakotwiczył u wybrzeży dzisiejszej Kalifornii, gdzie objął kraj w posiadanie w imieniu królowej jako Nowy Albion. Potem przepłynął Pacyfik, kupił przyprawy na Molukach, przetrwał wejście na rafę i opłynął Przylądek Dobrej Nadziei.¹⁰

26 września 1580 roku Złota Łania wpłynęła do Plymouth wyładowana skarbami i przyprawami; według Britanniki na pokładzie zostało tylko 56 członków pierwotnej załogi. 4 kwietnia 1581 roku królowa weszła na pokład statku w Deptford i pasowała Drake’a na rycerza, mimo protestów Hiszpanów. Laughton nazywa go pierwszym człowiekiem jakiegokolwiek narodu, który poprowadził statek przez taki rejs od początku do końca.¹¹

Plymouth i rajd na Indie Zachodnie, 1585 do 1586

Bogaty i sławny Drake kupił opactwo Buckland pod Plymouth i był burmistrzem miasta, według Britanniki w 1581 roku, według Laughtona w 1582. Żenił się dwukrotnie, w 1569 roku z Mary Newman, która zmarła w 1583 roku, potem z Elizabeth Sydenham; nie miał dzieci. Britannica odnotowuje, że dobrze urodzeni dowódcy, jak Martin Frobisher i Richard Grenville, gardzili nim jako prostackim dorobkiewiczem.¹²

Gdy w 1585 roku Hiszpania zajęła angielskie statki, królowa wysłała Drake’a na Karaiby z około 25 okrętami i ośmioma pinasami, z Frobisherem jako wiceadmirałem i Christopherem Carleillem na czele wojsk lądowych. Herman liczy łącznie około 1600 do 1900 ludzi; Laughton szacuje same wojska lądowe na ponad dwa tysiące. Flota wypłynęła z Plymouth 14 września 1585 roku, zawinęła do Vigo i na Wyspy Zielonego Przylądka, a w Nowy Rok 1586 szturmem zdobyła Santo Domingo, które zapłaciło 25 000 dukatów, gdy część miasta spłonęła.¹³ › Drake zdobywa Santo Domingo, 1586

W Kartagenie, do której wkroczył 9 lutego, Drake zażądał 500 000 dukatów, dostał ofertę 25 000 i zgodził się na 110 000. W maju flota zniszczyła St. Augustine na Florydzie, a w czerwcu zabrała do Anglii 105 osadników z upadającej kolonii Roanoke. Wyprawa nie zwróciła kosztów 40 000 funtów, z których połowę wyłożyła królowa, ale lord Burghley musiał przyznać, jak odnotowuje Britannica, że Drake jest „straszny dla króla Hiszpanii”. Herman ocenia, że rajd odciągnął hiszpańskie pieniądze od Armady i wojny w Niderlandach.¹⁴

Kadyks, 1587: przypalenie brody królowi

W kwietniu 1587 roku, gdy Filip II szykował flotę inwazyjną, Drake wpłynął do Kadyksu z około trzydziestoma okrętami. W ciągu mniej więcej trzydziestu sześciu godzin, pisze Britannica, zniszczył wiele statków i tysiące ton zapasów przeznaczonych dla Armady; Laughton liczy trzydzieści trzy statki zatopione lub spalone. Drake nazwał to przypaleniem brody królowi Hiszpanii, a cios opóźnił wyprawę Armady o rok. Potem zajął zamek Sagres koło przylądka Świętego Wincentego i zdobył bogaty portugalski karak u Azorów.¹⁵

Armada, 1588: co zrobił Drake?

Gdy w 1588 roku wypłynęła Armada, flotą angielską dowodził lord Howard z Effingham, a Drake, który wcześniej naciskał na atak na wybrzeża Hiszpanii, był jednym z jego głównych dowódców; w lipcu Laughton umieszcza go z dywizjonem floty u Ushant. Podczas pochodu Kanałem flagowy okręt eskadry andaluzyjskiej, Nuestra Señora del Rosario, uszkodzony w zderzeniu, wpadł w ręce Drake’a; zdobycie odnotowują i Britannica, i Laughton, który dodaje, że wywołało ono zaciekłą kłótnię z Frobisherem o łupy.¹⁶

Co do jego udziału w walkach źródła ostro się różnią. Laughton, piszący w 1888 roku, uznaje opowieść o Drake’u grającym w kule na Plymouth Hoe, gdy dostrzeżono Armadę, za starą i najwyraźniej dobrze ugruntowaną tradycję i pisze, że w rozstrzygającej bitwie pod Gravelines, po tym jak brandery wypędziły Hiszpanów z kotwicowiska pod Calais, prowadzenie floty przypadło Drake’owi. Współczesne hasło Britanniki, opracowane przez historyka Felipe Fernándeza-Armesto, stwierdza, że poza zdobyciem Rosario nie wiadomo, by Drake w ogóle brał udział w walkach, a jego legenda zimnej krwi i uczciwej gry ma niewielkie oparcie w faktach.¹⁷

Styl dowodzenia

Geniusz Drake’a objawiał się na morzu. Britannica nazywa jego nawigację i pilotaż na otwartym oceanie znakomitymi i przytacza pochwałę Stowa, że w żegludze był biegły jak nikt inny. Był twardym kapitanem, szybkim w karaniu nielojalności, czego dowodzą los Doughty’ego i aresztowanie własnego wiceadmirała Williama Borougha podczas wyprawy na Kadyks, spór szczegółowo opisany przez Laughtona. Kochał zaskoczenie: Nombre de Dios o trzeciej nad ranem, niebronione wybrzeże Pacyfiku, Kadyks, zanim Hiszpanie zdążyli obsadzić statki.¹⁸

Opinie o nim były podzielone już za jego życia. Koledzy kapitanowie, pisze Britannica, uważali go za niesolidnego i samolubnego, a Hiszpanie przypisywali mu niemal diabelskie zdolności nawigacyjne i, w swojej literaturze, uprzejmość wobec jeńców. Laughton, wiktoriański oficer marynarki, przyznawał, że według norm jego stulecia Drake był piratem.¹⁹

Późne lata i śmierć

Kontruderzenie z 1589 roku przeciw Hiszpanii i Portugalii, prowadzone przez Drake’a i sir Johna Norreysa, nie zdobyło Lizbony i straciło wielu ludzi z powodu chorób. W kraju Drake doprowadził do Plymouth świeżą wodę: Laughton odnotowuje, że między grudniem 1590 a kwietniem 1591 roku przeprowadził do miasta rzekę Meavy kanałem długim na około dwadzieścia pięć mil, a Britannica, że ten wodociąg służył miastu przez trzysta lat.²⁰

W sierpniu 1595 roku wypłynął ze swoim starym krewnym Hawkinsem i około dwudziestoma siedmioma okrętami, by raz jeszcze uderzyć na Panamę, ale Hiszpanie byli ostrzeżeni. Hawkins zmarł, gdy flota kotwiczyła u Portoryko, gdzie atak został odparty. Drake zmarł u wybrzeży Portobelo 28 stycznia 1596 roku i został pochowany w morzu w ołowianej trumnie. Przyczynę podaje się różnie: Laughton wymienia czerwonkę, Britannica gorączkę, która zdziesiątkowała flotę.²¹

Dziedzictwo i pamięć

Majątek Drake’a przeszedł na jego brata Thomasa. Legenda przerosła człowieka. Dla Anglików stał się wzorem śmiałego, opanowanego żeglarza, który radzi sobie w każdej sytuacji; Britannica dowodzi, że ta legenda kształtowała angielskie wyobrażenie o sobie, choć opiera się na niewielu dowodach. Dla Hiszpanów, jak zauważa Laughton, jego imię stało się w koloniach synonimem samego diabła.²²

Przeczytaj o jego napadzie na Santo Domingo albo prześledź wojny morskie późniejszych stuleci w życiorysie Horatia Nelsona.