Co wydarzyło się pod Khe Sanh?
Bitwa o Khe Sanh była oblężeniem bazy bojowej amerykańskiej piechoty morskiej w północno-zachodniej części Wietnamu Południowego, przy granicy z Laosem, przez dwie dywizje północnowietnamskie. Zaczęła się potężnym ostrzałem 21 stycznia 1968 roku i trwała 77 dni, aż na początku kwietnia do bazy dotarła operacja odsieczy Pegasus. Żołnierze piechoty morskiej się utrzymali, zaopatrywani wyłącznie drogą powietrzną i osłaniani przez jedną z najcięższych kampanii bombowych w dziejach, operację Niagara. Latem baza została jednak rozebrana i porzucona, a pytanie, czy Hanoi chciało ją zdobyć, czy tylko odciągnąć uwagę Amerykanów od ofensywy Tet, pozostaje otwarte.5
Przez 77 dni na początku 1968 roku świat obserwował Khe Sanh, samotną bazę piechoty morskiej na płaskowyżu wśród wzgórz przy granicy z Laosem, otoczoną przez dywizje północnowietnamskie. Prasa porównywała ją z francuską klęską pod Dien Bien Phu w 1954 roku, a w Waszyngtonie prezydent śledził oblężenie na makiecie terenu w Pokoju Sytuacyjnym Białego Domu. Amerykańscy dowódcy byli zdecydowani nie dopuścić do drugiego Dien Bien Phu.6
Wcześniej: Bitwa w dolinie Ia Drang
Baza wśród wzgórz
Khe Sanh leżało w prowincji Quang Tri, najdalej na północ wysuniętej prowincji Wietnamu Południowego, około siedmiu mil od granicy z Laosem i jakieś piętnaście mil na południe od strefy zdemilitaryzowanej, przy drodze nr 9, która biegła z Laosu ku wybrzeżu. Płaskowyż panował nad szlakami przerzutowymi wychodzącymi z Laosu i był otoczony stromymi, porośniętymi dżunglą wzgórzami.7
Siły Specjalne armii USA zbudowały tam lotnisko w 1962 roku dla nieregularnych oddziałów CIDG, złożonych głównie z górali z ludu Bru. W 1966 roku oddziały te przeniosły się do mniejszego obozu w Lang Vei, kilka mil na zachód przy drodze nr 9, a bazę przejęła piechota morska. Jej pas startowy, długi na zaledwie 3900 stóp, miał się stać jedyną drogą zaopatrzenia oblężonych.8
Walki o wzgórza w 1967 roku
Pierwsza wielka bitwa o Khe Sanh rozegrała się rok wcześniej. Między 24 kwietnia a połową maja 1967 roku, w walkach nazwanych potem walkami o wzgórza, dwa bataliony 3. Pułku Piechoty Morskiej wyparły żołnierzy północnowietnamskiej 325C Dywizji ze wzgórz 861, 881 Południowe i 881 Północne, które od północnego zachodu górowały nad bazą. Kosztowało to 155 zabitych i 425 rannych żołnierzy piechoty morskiej; straty wroga szacowano na 940 ludzi.9
Pułapka się zamyka
Pod koniec 1967 roku amerykański wywiad śledził potężną koncentrację wojsk wokół Khe Sanh. Wróciła 325C Dywizja, a z Laosu nadciągnęła 304. Dywizja, elitarna jednostka z okolic Hanoi. Historia piechoty morskiej liczy na wzgórzach wokół bazy sześć pułków piechoty i dwa pułki artylerii, szacunkowo od 15 000 do 20 000 ludzi. 2 stycznia 1968 roku drużyna piechoty morskiej zabiła pięciu północnowietnamskich oficerów rozpoznających teren przy zachodnim krańcu pasa startowego.10
Generał William Westmoreland, amerykański dowódca w Wietnamie, postanowił bazę wzmocnić i utrzymać. On i prezydent Lyndon Johnson wierzyli, że Khe Sanh jest głównym celem przeciwnika, a oznaki koncentracji wokół miast to tylko dywersja. W bazie zebrano cały 26. Pułk Piechoty Morskiej pułkownika Davida E. Lowndsa z artylerią wsparcia, a 27 stycznia dotarł 37. Batalion Rangersów armii południowowietnamskiej.11
21 stycznia
20 stycznia północnowietnamski dezerter ostrzegł, że atak jest bliski. Krótko po północy około 300 żołnierzy północnowietnamskich uderzyło na wzgórze 861 i zostało odrzuconych. O 5.30 rano 21 stycznia na główną bazę spadły pociski moździerzy, artylerii i rakiety kalibru 122 mm. Bezpośrednie trafienie wysadziło główny skład amunicji i tysiące pocisków poszły w powietrze w serii eksplozji, które zniszczyły znaczną część zabudowań nad ziemią.12
Oblężenie się zaczęło. Północni Wietnamczycy przecięli drogę nr 9 i odtąd wszystko, czego baza potrzebowała, od amunicji po tabletki do uzdatniania wody, musiało przylatywać drogą powietrzną. Dziesięć dni później, 31 stycznia, w całym Wietnamie Południowym wybuchła ofensywa Tet, a około 50 000 żołnierzy amerykańskich i południowowietnamskich było wtedy związanych obroną lub wsparciem Khe Sanh i innych baz przy strefie zdemilitaryzowanej.13
Lang Vei
Najcięższy cios spadł na obóz Sił Specjalnych w Lang Vei, broniony przez około 500 ludzi, amerykańskich „zielonych beretów” i nieregularnych żołnierzy Bru. Krótko po północy 7 lutego piechota 304. Dywizji zaatakowała go z radzieckimi czołgami pływającymi PT-76. Historia piechoty morskiej mówi o dziewięciu czołgach, które w ciągu kilku minut przełamały zasieki; archiwum Texas Tech liczy dwanaście, z czego pięć zniszczono. Obóz padł przed świtem.14
Lownds odmówił wysłania odsieczy nocą drogą, obawiając się zasadzki, która kosztowałaby go ludzi potrzebnych do utrzymania bazy. Rano, na rozkaz Westmorelanda, śmigłowce piechoty morskiej przerzuciły na miejsce oddział ratunkowy i wywiozły ocalałych. Według relacji Texas Tech wyszło z tego żywych około 300 z 500 obrońców.15
Wzgórza się trzymają
Ataki piechoty spadały na placówki na wzgórzach. Przed świtem 5 lutego batalion 325C Dywizji wdarł się na pozycje kompanii E 2. Batalionu 26. Pułku na wzgórzu 861A; żołnierze piechoty morskiej wyrzucili napastników w półgodzinnej walce wręcz, a na pobojowisku zostało 109 zabitych Wietnamczyków wobec siedmiu poległych Amerykanów. „It was like watching a World War II movie”, czyli „to było jak oglądanie filmu o drugiej wojnie światowej”, mówił dowódca kompanii, kapitan Breeding. 8 lutego placówka 1. Batalionu 9. Pułku została zdobyta i tego samego ranka odbita, za cenę 21 zabitych.16
23 lutego baza przeżyła najcięższy ostrzał oblężenia, 1307 pocisków w ciągu jednego dnia. Dwa dni później patrol kompanii B 1. Batalionu 26. Pułku wpadł w zasadzkę na południe od obwodu bazy i został niemal wybity. W nocy 29 lutego Północni Wietnamczycy trzykrotnie próbowali wedrzeć się na pozycje rangersów ARVN na wschodnim skraju bazy i trzykrotnie zatrzymano ich przed zasiekami.17
Wodospad bomb
Oblegających powstrzymywało lotnictwo w niespotykanej wcześniej skali. Kampania bombowa, operacja Niagara, wzięła nazwę od „wodospadu” bomb, który spadał na wzgórza. Samoloty piechoty morskiej, Sił Powietrznych i marynarki wykonały ponad 20 000 lotów bojowych, a bombowce B-52 zrzucały ładunki w odległości jednej szóstej mili od linii piechoty morskiej; użycie bombowców strategicznych do bezpośredniego wsparcia uważano za radykalny krok. Cele dla B-52 osobiście zatwierdzał Westmoreland.18
W sumie Niagara zrzuciła 98 721 ton bomb, więcej, niż ważył lotniskowiec Enterprise. Notatnik zdobyty na północnowietnamskim żołnierzu opisywał burzę bomb i amunicji, która niszczyła wszystko, co żywe, i wszelką roślinność, nawet w jaskiniach i głębokich schronach. Westmoreland powiedział później załogom B-52, że kręgosłup wroga złamał przede wszystkim ogień ich bombowców.19
Życie pod ostrzałem
Na ziemi żołnierze żyli w bunkrach i okopach, codziennie pod ostrzałem. Samoloty transportowe lądowały na podziurawionym pasie i startowały pod ogniem moździerzy; gdy 10 lutego trafiony C-130 piechoty morskiej spłonął przy lądowaniu, wielkie transportowce w większości przestały lądować i zrzucały ładunki na spadochronach albo wyciągały palety z ładowni kilka stóp nad pasem. Placówki na wzgórzach zaopatrywały śmigłowce lecące w ściśle osłanianych formacjach, nazywanych przez żołnierzy „Super Gaggle”. Most powietrzny dostarczył około 14 000 ton zaopatrzenia, a artyleria bazy, 1. batalion 13. pułku piechoty morskiej, wystrzelił w czasie bitwy 158 891 pocisków.20
Od końca lutego Północni Wietnamczycy kopali okopy w stronę zasieków, przesuwając je czasem o 200 do 300 metrów w ciągu jednej nocy. Okopy ściągały jednak bomby i ogień artylerii. Lownds podsumował ostrzał wroga słowami: „Either they were amazingly inaccurate or we were amazingly lucky”, czyli „albo strzelali zdumiewająco niecelnie, albo my mieliśmy zdumiewające szczęście”.21
Odsiecz: operacja Pegasus
1 kwietnia 1. Dywizja Kawalerii (Aeromobilna) wraz z piechotą morską i 3. Grupą Powietrznodesantową ARVN rozpoczęła operację Pegasus, by otworzyć drogę nr 9 i odblokować bazę. Pierwsi południowowietnamscy spadochroniarze dotarli do Khe Sanh 6 kwietnia, 3. Brygada 1. Dywizji Kawalerii 8 kwietnia, a 11 kwietnia drogę uznano za otwartą. 14 kwietnia, w Niedzielę Wielkanocną, żołnierze 3. Batalionu 26. Pułku zdobyli szturmem wzgórze 881 Północne, a 15 kwietnia ogłoszono zakończenie operacji Pegasus.22
Koszt oblężenia różne źródła liczą różnie. Za okres od 1 listopada 1967 do końca marca 1968 roku piechota morska odnotowała 205 zabitych i 1668 rannych, z których 852 ewakuowano, a 816 odniosło lekkie rany; nie wszyscy polegli w samolotach czy w drodze do bazy i z powrotem są w tych liczbach ujęci. Żołnierze policzyli 1602 ciała Północnych Wietnamczyków wokół obwodu, a amerykański wywiad szacował straty wroga na 10 000 do 15 000 zabitych.23
Porzucona baza
A potem Amerykanie odeszli. W czerwcu 1968 roku Westmoreland przekazał dowództwo generałowi Creightonowi Abramsowi i bazę postanowiono zrównać z ziemią. Historia piechoty morskiej odnotowuje, że plan zatwierdził Westmoreland; archiwum Texas Tech przypisuje decyzję Abramsowi, który przekonywał, że Północni Wietnamczycy zmienili taktykę, a przy dostatecznej liczbie żołnierzy i śmigłowców w regionie piechota morska może prowadzić wojnę manewrową zamiast trzymać stałe bazy. Według chronologii historii piechoty morskiej bazę rozebrano i opuszczono 23 czerwca; archiwum Texas Tech podaje, że do 6 lipca została zniszczona i ewakuowana.24
Kto kogo oblegał?
Khe Sanh stało się jedną z najbardziej spornych bitew tej wojny. Westmoreland uważał, że Hanoi chciało drugiego Dien Bien Phu i zaangażowało zbyt wiele wojsk, by chodziło o cokolwiek mniej. Inni widzą w oblężeniu dywersję, która wiązała amerykańskie siły i uwagę, podczas gdy przygotowywano ofensywę Tet; trzecia interpretacja zakłada, że Północni Wietnamczycy chcieli zdobyć bazę, jeśli się da, a w każdym razie wykorzystać ją jako dywersję.25 › Bitwa w dolinie Ia Drang, 1965
Własna historia piechoty morskiej, wydana w 1969 roku, przypisała „much of the credit for the American success”, czyli znaczną część zasługi za amerykański sukces, samym Północnym Wietnamczykom i zapytała: „Who besieged whom?”, czyli kto właściwie kogo oblegał. Porzucenie bazy zaledwie kilka miesięcy po tym, jak tak drogo ją utrzymano, pozostawiło to pytanie otwartym.26
