Bitwa pod Maipú 1818: zwycięstwo, które dało Chile niepodległość

Gdy bitwa była już rozstrzygnięta, San Martín, nie zsiadając z konia, podyktował pierwszy meldunek. Zapisał go chirurg armii Diego Paroissien, z rękami poplamionymi krwią rannych, których przed chwilą operował: „Właśnie wygraliśmy całkowicie. Niewielka reszta ucieka, nasza jazda ściga ją do końca. Ojczyzna jest wolna”. Trzy zdania zamknęły kampanię, która dwa tygodnie wcześniej wydawała się przegrana.²

Tło: od Andów do Cancha Rayada

Plan San Martína obejmował cały kontynent. Najpierw chciał wyzwolić Chile, potem przenieść wojnę drogą morską do Peru, najsilniejszego ośrodka władzy rojalistów w Ameryce Południowej, podczas gdy od północy nacierałby Simón Bolívar. Na początku 1817 roku przeprowadził Armię Andów przez góry z Mendozy, 12 lutego pobił rojalistów pod Chacabuco i wkroczył do Santiago.³ › Bitwa pod Chacabuco, 1817

Wojna jednak trwała. Niedobitki spod Chacabuco utrzymały się w twierdzy Talcahuano, a w styczniu 1818 roku pod Concepción wylądowała armia odsieczy przysłana przez wicekróla Peru pod dowództwem brygadiera Mariana Osoria. Był w niej regiment Burgos, weterani wojny z Napoleonem w Hiszpanii. 12 lutego 1818 roku, w pierwszą rocznicę Chacabuco, rząd chilijski Bernarda O'Higginsa ogłosił niepodległość kraju.⁴

Osorio ruszył na północ i zajął Talcę. W nocy z 19 marca 1818 roku rojaliści, prowadzeni do ataku przez generała José Ordóñeza, uderzyli w ciemności na obóz patriotów pod Cancha Rayada i rozproszyli ich armię. O'Higgins dostał kulą w łokieć, patrioci stracili znaczną część artylerii, a uciekinierzy przynieśli do Santiago wieść, że San Martín nie żyje i wszystko stracone.⁵

Armie i dowódcy

San Martín pognał do Santiago, by pokazać, że żyje, uspokoić miasto i na nowo uzbroić wojsko. W ciągu kilku dni pułki, które nie rozsypały się w odwrocie, znów stanęły pod bronią, znaleziono amunicję i działa w miejsce utraconych pod Cancha Rayada, a armia zajęła pozycję na równinie Maipú na południe od stolicy, w poprzek dróg, którymi musiał nadejść Osorio.⁶

Liczebność obu stron zależy od źródła. Według rządu Argentyny Armia Zjednoczona miała 5400 ludzi i 21 dział. Instituto Nacional Sanmartiniano, zestawiając różne źródła, podaje około 6 tysięcy ludzi i 21 dział przeciw około 5 tysiącom rojalistów z 12 działami. Dziewiętnastowieczny argentyński historyk Bartolomé Mitre liczył nieco ponad 5 tysięcy patriotów z 22 działami i 5500 ludzi Osoria, a dziennik La Gaceta w tekście na dwustulecie podaje podobnie 4900 patriotów przeciw 5500 rojalistom.⁷

San Martín dowodził osobiście. Pułkownik Juan Gregorio de Las Heras prowadził 1. Dywizję na prawym skrzydle, pułkownik Rudecindo Alvarado 2. Dywizję na lewym, a pułkownik Hilarión de la Quintana odwód w drugiej linii, podczas gdy generał Antonio González Balcarce kierował całą piechotą. Artylerią dowodzili Manuel Blanco Encalada i José Manuel Borgoño.⁸

Była to armia argentyńsko-chilijska i nie tylko biała. San Martín wystawił w Cuyo bataliony wolnych czarnych i mulatów oraz wyzwolonych niewolników, a pod Maipú walczyli też czarni żołnierze chilijskiego batalionu Infantes de la Patria, którego dzieje badał historyk Hugo Contreras Cruces.⁹

Po drugiej stronie naczelne dowództwo miał Osorio, szefem sztabu był José Primo de Rivera, a najbardziej przedsiębiorczym z podkomendnych Ordóñez. Trzon piechoty tworzyły cztery bataliony hiszpańskie i peruwiańskie: Burgos, Arequipa, Concepción i Infante Don Carlos.¹⁰

Przebieg bitwy

Pierwsze strzały. Rankiem 5 kwietnia obie armie stanęły naprzeciw siebie po dwóch stronach wąskiego obniżenia: patrioci na grzbiecie Loma Blanca, rojaliści na wzniesieniu za nim, w pobliżu folwarku Lo Espejo. Około południa pierwsze otworzyły ogień działa San Martína. Baterie rojalistów odpowiedziały i zdradziły swoje stanowiska, a San Martín posłał naprzód oba skrzydła.¹¹

Prawe skrzydło. Las Heras ruszył z 11. batalionem na wzgórze na lewym skrzydle rojalistów, a konni grenadierzy Manuela Escalady i Manuela Mediny szarżą zmietli z tej flanki królewską jazdę.¹²

Lewe skrzydło. Dywizja Alvarada przeszła obniżenie i wspięła się na przeciwległy stok, gdzie natknęła się na główną masę piechoty rojalistów pod Ordóñezem. Odrzucono ją z ciężkimi stratami. Przez chwilę losy bitwy wisiały na włosku.¹³

Punkt zwrotny: skośne uderzenie odwodu

Wtedy San Martín zrobił to, z czego Maipú słynie do dziś. Natychmiast posłał odwód Quintany, ale nie na wprost, tylko skośnie przez obniżenie, tak by spadł na skrzydło piechoty rojalistów ścigającej Alvarada. Ten manewr przywrócił linię na lewym skrzydle, a Las Heras wciąż naciskał na drugim.¹⁴

Tu walka była najcięższa tego dnia. Chilijska i argentyńska jazda Ramóna Freirego i Santiago Buerasa zmiotła królewską kawalerię z prawej strony pola, a Bueras zginął w szarży. Batalion Burgos rozwinął sztandar, pod którym walczył pod Bailén, w bitwie, w której w 1808 roku sam San Martín bił się z Francuzami, a jego żołnierze krzyczeli: „Tu jest Burgos! Osiemnaście bitew wygranych, żadnej przegranej!”.¹⁵

Osorio uznał bitwę za przegraną i opuścił pole, a dowództwo przejął Ordóñez. Bataliony rojalistów sformowały czworoboki i odpierały szarże jazdy i piechoty, lecz otoczone i pozbawione własnej kawalerii zaczęły ustępować. Ordóñez wyprowadził je zwartą masą, pod nieustannym ostrzałem, za mury i winnice Lo Espejo.¹⁶

Lo Espejo. Pierwszy szturm na folwark przyszedł zbyt pochopnie. Batalion chilijskiej lekkiej piechoty, posłany drogą między murami, został odparty z ciężkimi stratami. San Martín kazał więc zgromadzić siedemnaście dział na wyższym terenie; ich ogień wyparł obrońców z zewnętrznych umocnień, a piechota przebiła się przez gliniane mury i zdobyła zabudowania. Rzeź w środku trwała, dopóki nie przerwał jej Las Heras. Ordóñez, Primo de Rivera i ich oficerowie oddali szpady.¹⁷

Przed końcem bitwy z Santiago przybył O'Higgins z około tysiącem ludzi, z ręką wciąż obandażowaną po Cancha Rayada. Obaj wodzowie uściskali się, nie zsiadając z koni. Tę scenę nazywa się odtąd uściskiem z Maipú. „Chwała zbawcy Chile!”, zawołał O'Higgins, a San Martín odpowiedział, że Chile nigdy nie zapomni „dostojnego inwalidy”, który w takim stanie stawił się na polu bitwy.¹⁸

Następstwa

Dane o stratach się różnią. Instituto Nacional Sanmartiniano szacuje straty patriotów na około tysiąc ludzi, a rojalistów na mniej więcej dwa razy tyle, z około 3 tysiącami jeńców. Mitre, a za nim La Gaceta, liczy około tysiąca zabitych rojalistów, a wśród jeńców jednego generała, czterech pułkowników, siedmiu podpułkowników, 150 oficerów i 2200 żołnierzy, przy ponad tysiącu zabitych i rannych patriotów. W raporcie San Martín oddał honor obu stronom: rzadko widziano atak bardziej mężny, szybki i wytrwały i nigdy opór bardziej zacięty, stanowczy i uparty.¹⁹

Osorio uszedł na południe z resztkami armii. Memoria Chilena uznaje zwycięstwo za kluczowe dla utrwalenia niepodległości: złamało armię rojalistów fizycznie i moralnie, a w Chile doszło potem już tylko do pomniejszych starć, podczas gdy kraj szykował wyprawę, która z jego portów popłynęła wyzwalać Peru. Było to kolejne ogniwo planu San Martína.²⁰

Dziedzictwo i pamięć

Mitre uważał Maipú za najzacieklejszą bitwę całej wojny o niepodległość i stawiał ją na równi z Boyacą i Ayacucho, twierdząc, że bez niej żadnej z tamtych bitew by nie stoczono. Jego zdaniem San Martín wygrał skośnym uderzeniem na wzór Epaminondasa, rzucając odwód na najsłabsze skrzydło przeciwnika. Ten sam wniosek wyciąga oficjalny tekst rządu Argentyny: Maipú jest wzorem użycia odwodu we właściwej chwili.²¹

Uścisk z Maipú stał się symbolem przyjaźni Argentyny i Chile, a oba kraje do dziś wspólnie obchodzą rocznicę. W 2017 roku ambasada Chile w Buenos Aires zorganizowała uroczystość razem z Instituto Nacional Sanmartiniano i pułkiem Grenadierów Konnych, a w 2018 roku armie obu państw uczciły dwustulecie bitwy w Chile.²²

Pole bitwy dzisiaj

Równina, na której toczyła się bitwa, leży dziś w gminie Maipú w granicach wielkiego Santiago. Przed bitwą armia patriotów ślubowała Matce Bożej z Góry Karmel, patronce wojska, że na polu zwycięstwa stanie jej sanktuarium, a po Maipú O'Higgins dotrzymał słowa: w listopadzie 1818 roku na gruntach Lo Espejo położono kamień węgielny pod kaplicę.²³

Budowa stała jednak przez dziesięciolecia i kaplicę, zwaną Capilla de la Victoria, ukończono i poświęcono dopiero w 1892 roku. Wielka świątynia wotywna, która stoi tam dziś, Narodowe Sanktuarium Maipú, wyrosła z tego samego ślubu.²⁴