Bitwa pod Montiel 1369: walka, która skończyła się zabójstwem króla

Sama bitwa była krótka, według jednej z relacji ledwie zasługiwała na to miano. Montiel przeszło do historii za sprawą tego, co nastąpiło potem: król Kastylii zabity w namiocie przez przyrodniego brata, który przejął jego koronę. Zwycięstwo dało początek nowej dynastii, Trastámarom, a jej kronikarze zadbali, by zabity król został zapamiętany jako potwór.²

Kto wygrał bitwę pod Montiel i dlaczego?

Wygrał Henryk z Trastamary. Razem z Bertrandem du Guesclinem i jego francuskimi i bretońskimi rycerzami jechał przez noc i spadł na armię króla Piotra, rozproszoną po wsiach wokół Montiel. Pod ręką były tylko królewska straż i jeźdźcy z Grenady, którzy pękli niemal od razu, a Piotr uciekł do zamku, który stał się jego pułapką.³

Tło: dwaj przyrodni bracia

Piotr I, przez wrogów nazywany Okrutnym, został królem Kastylii w 1350 roku. Jego panowanie, jak odczytuje je Cecilia Devia w kronice Pedra Lópeza de Ayali, było niemal nieustanną wojną: z nieślubnym przyrodnim bratem Henrykiem, hrabią Trastámary, z Aragonią i z Maurami, z których niektórzy bywali jego sojusznikami. Kastylia została wciągnięta w wojnę stuletnią: Anglia wspierała Piotra, Francja Henryka.⁴ › Piotr I Okrutny

Henryk raz już wypędził Piotra z pomocą Francuzów. Piotr zwrócił się do Anglików. Pod Nájerą w kwietniu 1367 roku angielska armia Edwarda, Czarnego Księcia, rozbiła wojsko Henryka i jego francuskich sojuszników i przywróciła Piotrowi tron, ale wkrótce król znów znalazł się w tarapatach.⁵

Henryk wrócił z Aragonii, zajął Burgos i León i obległ Toledo. Stał za nim król Francji Karol V, który odesłał Du Guesclina do Hiszpanii z oddziałem zbrojnych: według Ayali było to 500 kopii, według Mérimée 600, według Froissarta 2000 żołnierzy.⁶

Armie i dowódcy

Piotr, który wciąż panował na południu, sprzymierzył się z królem Grenady, którego wojska pustoszyły Andaluzję, i na początku marca 1369 roku wyruszył z Sewilli na północ, by odsiec Toledo. Henryk za radą Du Guesclina zostawił część wojska pod miastem i z najlepszymi ludźmi wyszedł mu naprzeciw.⁷

Sojusz z Grenadą drogo kosztował Piotra. W 1368 roku armia Grenady na próżno oblegała Kordobę, zburzyła Jaén i Úbedę i uprowadziła w niewolę tysiące ludzi z okolic Utrery pod Sewillą. Najazdy pchnęły kilka andaluzyjskich miast na stronę Henryka, a oblężone Toledo trwało przy Piotrze.⁸

Liczebność armii zależy od tego, komu się wierzy. Froissart, kronikarz wojny stuletniej, daje Henrykowi 6000 wyborowych ludzi przeciw sześciokrotnie silniejszemu przeciwnikowi, około 40 tysiącom chrześcijan, Żydów i muzułmanów. Prosper Mérimée, który w wydanej w 1848 roku historii Piotra opierał się na Ayali, liczy po stronie króla około 3000 jeźdźców chrześcijańskich i 1500 lekkich jeźdźców z Grenady, przy niewielkiej piechocie, a Henrykowi daje około 3000 doświadczonych zbrojnych, w tym 600 francuskich kopii Du Guesclina.⁹

Po stronie Piotra kroniki wymieniają poza samym królem Fernanda de Castro, wielkiego pana Galicji, który przyprowadził mu wojsko, oraz Garci Morána, rycerza zakonu Santiago dowodzącego Montiel, bogatą komandorią zakonu. Z Henrykiem jechali Du Guesclin, jego bretońscy i francuscy kapitanowie oraz rycerze z Aragonii.¹⁰

Decyzje dowódców

Gdy nadeszła wieść, że Piotr przeszedł góry, Henryk zwołał swoich kapitanów na naradę. Ayala pisze, że postanowił jak najszybciej wymusić bitwę, bo wiedział, że jeśli wojna się przeciągnie, każdy dzień przyniesie Piotrowi nowe korzyści; Mérimée, idąc za nim, każe kapitanom radzić uderzenie, zanim król dotrze do Toledo. Henryk zostawił piechotę w liniach oblężniczych i z najlepszymi rycerzami pojechał przodem do Orgaz, na skraju La Manchy, gdzie dołączył do niego mistrz zakonu Santiago Gonzalo Mexía z ludźmi przyprowadzonymi z Kordoby.¹¹

Piotr nie wiedział, że Henryk opuścił Toledo. Skręcił z Calatravy na wschód, rozbił obóz pod Montiel i pozwolił swoim oddziałom kwaterować po wsiach odległych o jedną i dwie mile od zamku. Gdy dotarło do niego ostrzeżenie o ogniach, uznał je za oddział Gonzala Mexíi i ludzi z Kordoby idących na oblężenie i tylko rozesłał do rozproszonych oddziałów rozkaz, by o świcie stawiły się przy nim pod Montiel.¹²

Henryk zdecydował też, jak walczyć. Ayala pisze, że utworzył tylko dwa hufce i żadnych skrzydeł: straż przednią pod Du Guesclinem z mistrzami zakonów Santiago i Calatrava oraz rycerzami z Kordoby, i drugi hufiec z całą resztą pod własną chorągwią. Mérimée opisuje ten sam szyk: rycerze zakonów rycerskich i najemnicy w straży przedniej, a liczniejszy odwód prowadzony osobiście przez Henryka.¹³

Przebieg bitwy

Marsz. Piotr nie spodziewał się Henryka tak daleko od Toledo. Pod Montiel pozwolił oddziałom rozejść się po okolicznych wsiach w poszukiwaniu żywności i paszy, tak że jego armia rozciągnęła się na kilka mil.¹⁴

Ostrzeżenie. W noc przed bitwą komendant zamku Montiel, Garci Morán, dostrzegł wielkie ognie poruszające się o dwie mile od zamku i ostrzegł króla. Były to pochodnie straży przedniej Du Guesclina maszerującej w ciemnościach. Piotr zlekceważył ostrzeżenie.¹⁵

Uderzenie. Cios spadł o pierwszej godzinie dnia, w środę 14 marca 1369 roku. Henryk ze swoją chorągwią ruszył prosto na chorągiew Piotra, a ludzie wokół króla, który miał pod ręką tylko straż i jeźdźców z Grenady, zaczęli się cofać. Froissart opowiada o wielkich czynach: Piotr miał siec toporem, a łucznicy z Grenady zadali ciężkie straty, zanim królewska armia pękła.¹⁶

Wąwóz. Oba hufce nie dotarły jednocześnie. Straż przednia Du Guesclina natrafiła na dolinę, której nie mogła przebyć, według Mérimée z winy przewodników, a hufiec Henryka obszedł ją inną drogą i uderzył prosto na chorągwie Piotra. Ayala pisze, że ludzie króla i Grenadyjczycy nie wytrzymali ani chwili; Mérimée, korzystając też z Froissarta, każe Piotrowi dość dzielnie wytrzymać pierwsze uderzenie, zanim jego straż została rozbita, a nadejście Du Guesclina dopełniło pogromu.¹⁷

Pościg. Ludzie Henryka ruszyli za jeźdźcami z Grenady i wielu z nich zabili: Ayala pisze tylko, że część dopadnięto i zabito, a Mérimée, że łatwo rozpoznawalnych po stroju ścigała miejscowa ludność i niemal wszystkich wycięto. Martín López de Córdoba, który prowadził królowi kolejnych ludzi, dowiedział się o klęsce, zawrócił i zamknął się z około 800 jeźdźcami w Carmonie, gdzie przebywały dzieci Piotra.¹⁸

Punkt zwrotny: z pola do zamku

Piotr z kilkoma panami pognał do zamku Montiel i zamknął się w nim, a francuski kapitan Le Bègue de Villaines stanął na drodze do bramy. Froissart, u którego król przebija się tam z walką, błędnie datuje bitwę na sierpień 1368 roku.¹⁹

Według Froissarta zwycięzcy ścigali uciekających przez trzy mile; według Ayali, za którym idzie Mérimée, dowiedzieli się, że król jest w zamku, i od razu zawrócili. Tak czy inaczej Henryk i Du Guesclin ściśle zablokowali zamek. Montiel był mocny, ale przepełniony i bez zapasów; według Froissarta żywności starczało na cztery dni.²⁰

Rachunek strat

Źródła nie podają wspólnej liczby zabitych. Froissart pisze o 24 tysiącach poległych, ponad pięć razy więcej niż 4500 jeźdźców, których Mérimée, idąc za Ayalą, przypisuje królowi. Ayala, na co zwracają uwagę XIX-wieczny wydawca Froissarta Siméon Luce i Mérimée, twierdzi, że nie zginął prawie nikt znaczny, tylko rycerz z Kordoby Juan Ximénez, bo wielu ludzi Piotra stało jeszcze po wsiach, a reszta uciekła z nim do zamku.²¹

Mérimée uznał, że żadne zwycięstwo nie kosztowało mniej krwi, a najcięższe straty ponieśli w pościgu posiłkowi jeźdźcy z Grenady. Żadna z kronik nie podaje strat armii Henryka, która wygrała jedną szarżą.²²

Noc 23 marca

Co do dalszych wydarzeń kronikarze się nie zgadzają. U Froissarta Piotr próbował o północy wymknąć się z Fernandem de Castro i został pojmany przez Le Bègue de Villaines. W wersji Ayali, którą streszcza Luce i za którą idzie Mérimée, Piotr wysłał jednego ze swoich rycerzy, Mena Rodrígueza de Sanabria, którego Du Guesclin kiedyś wykupił z niewoli, by zaoferował Bretończykowi miasta Sorię, Atienzę, Almazán i inne oraz 200 tysięcy złotych dobli, jeśli wyprowadzi go w bezpieczne miejsce.²³

Du Guesclin powiedział o tym Henrykowi i udał, że przyjmuje ofertę. Devia opisuje starannie zastawioną przez Henryka pułapkę, w której Du Guesclin, z początku niechętnie, wziął udział; w żywej relacji Ayali Piotr zdaje się przeczuwać podstęp, a mimo to nie potrafi się oprzeć swemu losowi. Mérimée, który podziwiał Du Guesclina, uznał jednak, że niezwykłe łaski, jakimi Henryk go potem obsypał, przemawiają za relacją Ayali.²⁴

W nocy 23 marca Piotr po cichu wyszedł z zamku z Menem Rodríguezem, Fernandem de Castro i kilkoma rycerzami i został zaprowadzony do namiotu we francuskich liniach, według Froissarta do namiotu bretońskiego kapitana Yvona de Lakouet. Henryk przyszedł natychmiast, uzbrojony. U Ayali bracia początkowo się nie poznali; wtedy Piotr sam się przedstawił, a Henryk ugodził go sztyletem w twarz, po czym zadał mu kolejne, śmiertelne ciosy.²⁵

U Froissarta po wymianie obelg obaj zwarli się w zapasach, Piotr był górą, dopóki aragoński wicehrabia Rocaberti nie odciągnął go na bok, a Henryk go nie dźgnął; Rocabertiego wymienia też anonimowy autor kataloński.²⁶

Piotr zginął w wieku 35 lat i siedmiu miesięcy, jak liczą zarówno Ayala, jak i Mérimée, a po śmierci odcięto mu głowę.²⁷

Następstwa

Komendant Montiel oddał zamek, Toledo otworzyło bramy, a Henryk został jedynym królem Kastylii. Spłacił długi wobec francuskich sojuszników: Du Guesclin został konetablem Kastylii, a nadanie wystawione w Sewilli 4 maja 1369 roku dało mu Molinę z tytułem księcia oraz Sorię, Atienzę, Almazán i inne miasta, czyli te same, które obiecywał mu Piotr.²⁸

Nie wszyscy uznali nowego króla. Kuzyn Piotra, król Portugalii Ferdynand, wypowiedział zabójcy posłuszeństwo i uderzył na okolice Sewilli, zanim zawarł pokój, a Martín López de Córdoba bronił się w Carmonie z dziećmi zabitego króla.²⁹

Dziedzictwo i pamięć

Zwycięstwo Henryka dało Kastylii nową dynastię, Trastámarów. Devia dowodzi, że kanclerz Ayala stał się najświetniejszym głosem propagandy Trastámarów, który z prawowitego króla zrobił potwora, a z uzurpatora narzędzie Opatrzności. Mérimée w 1848 roku próbował ocalić Piotra przed tym wizerunkiem: jego zdaniem podstępy i krzywoprzysięstwa króla były wadami epoki, a jego wielką namiętnością nie były pieniądze, lecz władza.³⁰

Montiel dzisiaj

Zamek, w którym schronił się Piotr, Castillo de la Estrella, wznosi się na wzgórzu nad wsią Montiel w prowincji Ciudad Real. Przez długie lata był ruiną; sześciu miejscowych mecenasów kupiło go i w 2012 roku przekazało gminie, a od tamtej pory wykopaliska i prace konserwatorskie odsłoniły donżon, mury średniowiecznego miasteczka i jego dawny kościół Matki Bożej od Gwiazdy.³¹

Co roku pod koniec marca mieszkańcy Montiel wspominają śmierć Piotra I średniowiecznym festynem u stóp zamku, na którym odtwarzają wydarzenia z 1369 roku.³²