Kim był Piotr I Kastylijski?
Piotr I (1334 do 1369) był królem Kastylii i Leónu od 1350 roku. Walczył z Aragonią i z nieślubnym przyrodnim bratem Henrykiem z Trastamary, a kilku krewnych kazał zabić, dlatego wrogowie nazywali go Okrutnym, a stronnicy Sprawiedliwym. Przywrócony na tron przez Anglików pod Nájerą w 1367 roku, przegrał pod Montiel w 1369 roku i zginął z ręki Henryka.1
Piotr stoczył z Henrykiem dwie wielkie bitwy: pod Nájerą, którą wygrał 3 kwietnia 1367 roku u boku Edwarda, księcia Walii, oraz bitwę pod Montiel 14 marca 1369 roku, którą przegrał. Obie należały do wojny domowej powiązanej z wojną stuletnią: po stronie Piotra walczyli Anglicy, po stronie Henryka francuscy kapitanowie.2
Jak Piotr I Kastylijski został królem?
Piotr urodził się w Burgos 30 sierpnia 1334 roku jako jedyny prawowity syn króla Alfonsa XI i królowej Marii Portugalskiej. Gdy ojciec zmarł w 1350 roku, piętnastoletni Piotr został królem. Alfons miał też wiele dzieci z kochanką Leonorą de Guzmán, na czele z bliźniakami Henrykiem, hrabią Trastamary, i Fadrique, i to oni stali się rywalami Piotra.3
Cecilia Devia z Uniwersytetu w Buenos Aires zauważa, że Alfons trzymał jedynego prawowitego syna i jego matkę na dystans, więc opór bastardów był do przewidzenia. Po śmierci króla Leonorę uwięziono w Talaverze i tam zabito: Ayala i Mérimée obwiniają królową matkę, a Froissart powtarza pogłoskę, że stał za tym Piotr. Kronika Ayali i Mérimée datują narodziny Piotra na 1333 rok.4
Początkowo rzeczywistą władzę sprawował możny Juan Alfonso de Alburquerque, a młody król, jak pisze Ayala, polował z sokołami. W czerwcu 1353 roku Piotr poślubił w Valladolid francuską księżniczkę Blankę de Bourbon, do czego parł Alburquerque, ale wkrótce porzucił ją dla kochanki Marii de Padilla, której krewni zostali jego faworytami.5
W 1354 roku liga wielkich możnych, podejmując sprawę Blanki, spotkała się z królem w Tejadillo, a potem przetrzymywała go w Toro. Piotr zbiegł i do 1356 roku odzyskał władzę.6
Z kim walczył Piotr I Kastylijski?
Piotr niemal bez przerwy prowadził wojny. Od 1356 roku walczył z Piotrem IV Aragońskim, który dawał schronienie kastylijskim wygnańcom. Jego przyrodni brat Henryk, wcześniej na służbie króla Francji, walczył po stronie Aragonii, a w 1366 roku najechał Kastylię z obcymi kompaniami, by zdobyć koronę, i rozpętał wojnę domową zakończoną pod Montiel w 1369 roku.7
Muzułmańska Grenada bywała dla Piotra raz wrogiem, raz sojusznikiem. Devia zauważa, że walcząc z Maurami, z niektórymi z nich bywał w sojuszu; w ostatnich latach wojny domowej walczyły za niego oddziały z Grenady.8
Dlaczego Piotra I nazywano Okrutnym?
Bo kazał zabić wielu własnych krewnych i możnych. W 1358 roku z jego rozkazu zamordowano w sewilskim Alkazarze przyrodniego brata Fadrique, mistrza zakonu Santiago, a później w więzieniu zginęli dwaj najmłodsi synowie Leonory de Guzmán, Juan i Pedro. Kronikarz Ayala uczynił te zabójstwa osią swojego portretu króla.9
Ayala pisze, że po śmierci Fadrique król zasiadł do posiłku tam, gdzie leżało ciało; Mérimée umieszcza posiłek w sali kilka kroków dalej. Blanka de Bourbon zmarła w niewoli w 1361 roku. Według Ayali Piotr kazał ją zabić, gdy jej strażnik odmówił otrucia, Froissart również obwinia króla, natomiast Mérimée uważał naturalną śmierć za możliwą.10
Ayala zostawił też portret króla: wysoki i jasnowłosy, lekko seplenił, był niestrudzonym sokolnikiem, mało sypiał, kochał wiele kobiet i gromadził skarby. Mérimée powtarza większość tych cech, ale dowodzi, że Piotr cenił pieniądze tylko dla władzy, jaką dawały.11
Dlaczego Piotra nazywano też Sprawiedliwym?
Stronnicy nazywali go el Justiciero lub el Justo, czyli Sprawiedliwym. Prosper Mérimée dowodził w 1849 roku, że jego surowość spadała na zbuntowanych możnych, a prości ludzie chwalili pana, który wymagał takiego samego posłuszeństwa od bogatych i biednych. Manuel García Fernández z Uniwersytetu w Sewilli podsumowuje nowsze badania: ani okrutny, ani sprawiedliwy, lecz król swoich czasów.12
Henryk walczył z nim także propagandą. Jego stronnicy nazywali Piotra tyranem i rozpuszczali pogłoskę, że nie jest synem Alfonsa, lecz Żyda Pero Gila; u Froissarta i Mérimée Henryk przy ostatnim spotkaniu lży go jako Żyda. W rzeczywistości Piotr chronił Żydów tak jak jego poprzednicy, a jego skarbnikiem był żydowski finansista Samuel ha-Lewi.13
Gust Piotra widać w pałacu, który zbudował w sewilskim Alkazarze w połowie XIV wieku, w stylu mudéjar, czerpiącym ze sztuki islamu. Sam Alkazar nazywa go Pałacem Mudéjar Piotra I.14
Wygnanie i powrót
Wiosną 1366 roku Henryk wkroczył do Kastylii z kompaniami zbrojnych, głównie Francuzów i Anglików, kazał obwołać się królem w Calahorze i koronować w klasztorze Las Huelgas w Burgos. Piotr porzucił Burgos i opuścił królestwo. W Bajonnie i Bordeaux pozyskał Edwarda, księcia Walii, zwanego Czarnym Księciem, który wyłożył żołd dla wojska w zamian za obietnicę zwrotu.15
Co się wydarzyło w bitwie pod Nájerą?
W sobotę 3 kwietnia 1367 roku, między Nájerą a Navarrete, armia Piotra i Czarnego Księcia rozgromiła wojsko Henryka. Henryk zbiegł, ale do niewoli trafili bretoński kapitan Bertrand du Guesclin i wielu kastylijskich panów. Zwycięstwo przywróciło Piotrowi tron, lecz nie zdołał on zapłacić Anglikom i w ciągu dwóch lat stracił wojnę i życie.16
Ayala liczy do czterystu zbrojnych poległych w straży przedniej Henryka, a Mérimée podaje taką samą stratę dla samego oddziału Du Guesclina. Piotr nie spłacił długu, więc Czarny Książę odprowadził armię z powrotem do Akwitanii, a pod koniec września 1367 roku Henryk wrócił do Kastylii przez Calahorrę.17
Jak zginął Piotr I Kastylijski?
Zabił go Henryk. Pobity pod Montiel 14 marca 1369 roku, Piotr zamknął się w zamku. W nocy 23 marca udał się do Bertranda du Guesclina, któremu obiecano ziemie i pieniądze za jego ocalenie, i wpadł w pułapkę: Henryk ugodził go sztyletem w twarz, a po szamotaninie zakłuł go na śmierć.18
Sama bitwa była krótka: armia Henryka zaskoczyła rozproszone wojska Piotra, a jego jeźdźcy z Grenady od razu ustąpili. Ayala umieszcza zabójstwo w kwaterze Du Guesclina i pisze, że bracia razem upadli na ziemię; Froissart umieszcza je w namiocie Bègue'a de Villaines i pisze, że aragoński wicehrabia Rocaberti przewrócił Piotra, by Henryk mógł zadać cios.19
Czy kronice Ayali można ufać?
Tylko ostrożnie. Pero López de Ayala, którego kronika jest głównym źródłem do dziejów tego panowania, służył potem królom z dynastii Trastamarów, która zastąpiła Piotra. Cecilia Devia dowodzi, że z prawowitego króla uczynił potwora, a z uzurpatora narzędzie Opatrzności; Mérimée już wcześniej ostrzegał, że Ayala zawdzięczał majątek Henrykowi i jego następcom.20
Henryk II założył nową dynastię, Trastamarów, która rządziła Kastylią po nim.21
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”. ↩
- Fernán Sánchez de Valladolid, Crónica del rey don Alonso el Onceno; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”; María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”. ↩
- Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”; Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- Covadonga Valdaliso Casanova, Historia. Instituciones. Documentos; Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- Covadonga Valdaliso Casanova, Historia. Instituciones. Documentos; Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”. ↩
- Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon. ↩
- María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Manuel García Fernández, El rey don Pedro I y su tiempo. ↩
- Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Ministerio de Cultura y Deporte, „Una nueva mirada a la sinagoga de Samuel ha-Leví”. ↩
- Manuel García Fernández, El rey don Pedro I y su tiempo; Real Alcázar de Sevilla, „Historia”. ↩
- Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”; Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”. ↩
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon; Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries. ↩
- María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo; Covadonga Valdaliso Casanova, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla”; Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon. ↩
- Cecilia Devia, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas”; María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo. ↩
Źródła
- María Sánchez-Pérez, MEAH. Sección Hebreo 67 (2018), s. 87-110, „De la Castilla medieval a la comunidad sefardí de Constantinopla del siglo XIX: dos leyendas de Pedro I” (po hiszpańsku)
- Cecilia Devia, Universidad Católica Argentina, Jornadas Internacionales de Literatura Española Medieval, 2011, „Los regicidios de Zamora y de Montiel en las crónicas castellanas” (po hiszpańsku)
- Covadonga Valdaliso Casanova, Sociedad Española de Estudios Medievales, „La primera fase del proceso contra Pedro I de Castilla: propaganda antipetrista en un documento inédito de la catedral de Valladolid” (po hiszpańsku)
- Jean Froissart, Chronicles of England, France, Spain, and the Adjoining Countries, przeł. Thomas Johnes (wydanie z 1855), „Chronicles of England, France, Spain” (po angielsku, Internet Archive)
- Pero López de Ayala, Crónica del rey don Pedro, w: Crónicas de los reyes de Castilla, t. 1, red. Eugenio de Llaguno Amírola (Madryt, 1779), „Crónicas de los reyes de Castilla, 1: Crónica del rey Don Pedro” (po hiszpańsku, Internet Archive)
- Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon, t. 2 (Londyn: Richard Bentley, 1849), „The History of Peter the Cruel, vol. 2” (po angielsku, Internet Archive)
- Fernán Sánchez de Valladolid (przypisywana), Crónica del rey don Alonso el Onceno (druk z 1595), rozdział o narodzinach infanta Piotra, „Crónica del muy esclarecido príncipe y rey don Alonso el Onceno” (po hiszpańsku, Internet Archive)
- Prosper Mérimée, The History of Peter the Cruel, King of Castile and Leon, t. 1 (Londyn: Richard Bentley, 1849), „The History of Peter the Cruel, vol. 1” (po angielsku, Internet Archive)
- Covadonga Valdaliso Casanova, Historia. Instituciones. Documentos 34 (2007), s. 293-305, „Privanza y privados en el reinado de Pedro I de Castilla” (po hiszpańsku)
- Manuel García Fernández (red.), El rey don Pedro I y su tiempo (1350-1369) (Sewilla: Editorial Universidad de Sevilla, 2016), strona wydawcy ze spisem treści i pierwszymi stronami (po hiszpańsku)
- Ministerio de Cultura y Deporte, Museo Sefardí, 2023, „Una nueva mirada a la sinagoga de Samuel ha-Leví” (po hiszpańsku, PDF)
- Real Alcázar de Sevilla, tekst Rafaela Valencii, „Historia” (po hiszpańsku)
