14 marca w historii wojskowości: bitwa pod Ivry, 1590

14 marca 1590 · 436 lat temu

Król bez stolicy

Henryk z Nawarry został w 1589 roku królem Francji jako Henryk IV; był protestantem i Liga Katolicka nie chciała go uznać. W 1590 roku książę Parmy, namiestnik Niderlandów hiszpańskich, wysłał wodzowi Ligi, księciu Mayenne, od 1200 do 1300 kopii walońskich pod komendą hrabiego Egmonta.¹

28 lutego 1590 roku Henryk obległ Dreux. Gdy Mayenne ruszył miastu na odsiecz, król nie czekał na niego w liniach oblężniczych, lecz wyszedł mu naprzeciw przez Nonancourt.²

Ilu ich było

List samego Henryka o bitwie i historyk J.-H. Mariéjol podają, że król miał około 2000 jazdy i 8000 piechoty, a Liga około 12 000 piechoty. Liczebność jazdy Ligi waha się od 4000 w liście Henryka, który opierał się na zeznaniach jeńców, do 8000 u Mariéjola.³

Bitwa i biały pióropusz

Obie armie stanęły w szyku między dziesiątą a jedenastą przed południem. Artyleria królewska otworzyła ogień dziewięcioma strzałami. W starciu jazdy, które nastąpiło, hrabia Egmont zginął od strzału z pistoletu. Jazda Ligi uciekła wtedy z pola, zostawiając piechotę. Szwajcarzy w służbie Ligi złożyli broń i darowano im życie, ale lancknechtów i francuską piechotę wycięto.⁴

Oficjalna relacja z bitwy, Discours véritable, pisze, że króla łatwo było rozpoznać „par un grand panache blanc qu'il avoit à son accoutrement de tête”, po wielkim białym pióropuszu na nakryciu głowy (przekład nasz). Słowa, które rozsławiły pióropusz, „si vos cornettes vous manquent, ralliez-vous à mon panache blanc”, jeśli zabraknie wam chorągwi, skupcie się przy moim białym pióropuszu (przekład nasz), wkłada królowi w usta Agrippa d'Aubigné w swojej historii, a powtarza je Mariéjol. Historyk Paul Mironneau znajduje pióropusz w kilku tekstach z epoki i pisze, że ostatecznie zwyciężyła wersja d'Aubigné.⁵

Rachunek strat

Liga straciła w bitwie i podczas ucieczki kilka tysięcy ludzi, a wielu jeźdźców utonęło, przeprawiając się przez Eure pod Ivry. Zdobyto białą chorągiew Mayenne’a. Wśród poległych po stronie Ligi był La Chastaigneraye. Strona królewska straciła około dwudziestu szlachciców. Henryk ścigał uciekających niemal do bram Mantes, gdzie schronił się Mayenne, i przenocował w Rosny.⁶

Od Ivry do Paryża

Zwycięstwo nie otworzyło drogi do Paryża. Henryk zabawił w Mantes około piętnastu dni, a Paryż okrążył dopiero na początku maja. Gdy książę Parmy ruszył miastu na odsiecz, Henryk zwinął oblężenie, by wyjść mu naprzeciw. Król powrócił do katolicyzmu w 1593 roku, 27 lutego 1594 roku koronował się w Chartres, a w następnym miesiącu wjechał do Paryża. Inne bitwy z dziejów Francji zebraliśmy w artykule o największych bitwach Francji.⁷

Admirał Byng na pokładzie rufowym, 1757

Sąd wojenny uznał, że admirał John Byng nie uczynił wszystkiego, co mógł, przeciw Francuzom pod Minorką w 1756 roku, i zgodnie z regulaminem wojennym skazał go na śmierć, usilnie zalecając jednak ułaskawienie. Prośba o łaskę nic nie dała. Samą bitwę opisuje nasz artykuł o bitwie pod Minorką.⁸

Byng został rozstrzelany 14 marca 1757 roku na pokładzie rufowym okrętu Monarch (Monarque) w porcie Portsmouth. Wręczył kartkę, w której pisał, że spodziewa się uchodzić za ofiarę mającą odwrócić od właściwych winnych „the indignation and resentment of an injured and deluded people”, oburzenie i gniew skrzywdzonego i oszukanego ludu (przekład nasz). Ukląkł na poduszce, zawiązał sobie jedną chustką oczy i upuścił drugą na znak, a sześciu żołnierzy piechoty morskiej oddało salwę. W Kandydzie Wolter każe jednemu z gapiów wyjaśnić, że w Anglii „il est bon de tuer de temps en temps un amiral pour encourager les autres”, dobrze jest od czasu do czasu zabić admirała, by zachęcić innych (przekład nasz).⁹