Bitwa pod Pułtuskiem 1806: Lannes przeciw Bennigsenowi w śniegu

Pułtusk był jedną z dwóch bitew stoczonych tego samego grudniowego dnia 1806 roku, obok Gołymina, i żadna nie dała Napoleonowi tego, czego chciał. John Rickard z HistoryOfWar.org nazywa ją remisem i jedną z pierwszych oznak, że Rosjanie mogą okazać się trudnym przeciwnikiem; brytyjski oficer Robert Wilson, który służył przy armii rosyjskiej, poszedł dalej i nazwał ją pierwszym niepowodzeniem Napoleona na kontynencie.²

Tło: pościg za Rosjanami

Po rozbiciu Prus pod Jeną w październiku 1806 roku Napoleon zwrócił się na wschód, przeciw sprzymierzonym z Prusami Rosjanom, i wkroczył do Polski. Bennigsen bez walki oddał Warszawę pod koniec listopada i Francuzi zajęli miasto. Polskim deputacjom Napoleon mówił słowa zachęcające, że Francja nigdy nie uznała rozbiorów Polski, ale nie obiecał odbudowy królestwa.³

Sam cesarz przybył do Warszawy w połowie grudnia. Armia rosyjska sędziwego feldmarszałka Michaiła Kamienskiego stała za Wkrą i Narwią, a 23 grudnia korpus Davouta wywalczył przeprawę przez Wkrę pod Czarnowem. Kamienski nakazał ogólny odwrót, a Napoleon ruszył całą armią, by schwytać Rosjan w pułapkę, zanim zdążą się wymknąć.⁴ › Bitwa pod Czarnowem 1806

Rosyjskie dowództwo było podzielone. Kamienski był stary i, jak pisze Petre, złamany na ciele i umyśle; w dniu bitwy rano opuścił armię i wyjechał do Grodna. Jego dwaj główni podwładni, Bennigsen i Buxhoeveden, byli rywalami. Bennigsen postanowił zignorować rozkaz odwrotu i przyjąć bitwę pod Pułtuskiem; Wilson, piszący z rosyjskiej strony, wyjaśnia, że Bennigsen uznał się za uprawnionego do działania według własnego uznania i liczył na pomoc Buxhoevedena.⁵

Siły i dowódcy

Bennigsen był Hanowerczykiem, który w 1773 roku wstąpił do armii rosyjskiej, walczył z Turkami, Polakami i Persami i miał udział w spisku, który w 1801 roku zakończył się zabójstwem cara Pawła I. Teraz dowodził główną armią rosyjską w Polsce.⁶

Lannes wyszedł ze skromnego środowiska i przez wojny rewolucyjne doszedł do buławy, którą otrzymał w pierwszej nominacji marszałkowskiej w 1804 roku. Walczył pod Austerlitz i Jeną, a jego V Korpus, z dywizjami Sucheta i Gazana, dostał rozkaz zajęcia mostu na Narwi w Pułtusku. Napoleon był przekonany, że nie ma tam większych sił rosyjskich.⁷

Mylił się. Lannes miał około 20 tysięcy żołnierzy, Bennigsen według rachunków Petre'a od 40 do 45 tysięcy, według Rickarda około 40 tysięcy, i ponad 120 dział. W każdym ujęciu Francuzi mieli wyraźnie mniej ludzi.⁸

Bennigsen ustawił armię w trzech liniach wzdłuż drogi z Pułtuska do Gołymina, lewym skrzydłem przy mieście, prawym w lasach przy wsi Mosin, dziś Moszyn. Las na prawym skrzydle trzymał Barclay de Tolly, lewe skrzydło i most osłaniał generał Baggowut. Przed frontem stała długa zasłona kawalerii i Kozaków, a za nią, w niższym terenie, ukryte były główne linie i większość dział.⁹

Przebieg bitwy

Błoto i śnieg. Od kilku dni mróz przeplatał się z odwilżą, a 26 grudnia znów tajało. Korpus Lannes'a wyruszył o siódmej rano ze Zbrosk, zaledwie osiem kilometrów od miasta, a marsz trwał godzinami. Drogi zamieniły się w głębokie błoto i działa z trudem dawało się ciągnąć naprzód. Lannes, który wyjechał przodem, widział rosyjskie skrzydła i kawalerię, ale nie główną armię za grzbietem.¹⁰

Prawe skrzydło francuskie. Atak ruszył około jedenastej. Na prawym skrzydle 17 Pułk Piechoty Lekkiej Claparède'a odrzucił kawalerię i Kozaków Baggowuta oraz pułk strzelców. Francuskie centrum Wedella skręciło w prawo, by wziąć Baggowuta z flanki, i w gęstej zamieci rosyjska kawaleria spadła na jego odsłonięty bok i wpadła między czołowe bataliony, dopóki nie nadszedł batalion 88 Pułku Liniowego i walka nie przeszła w starcie wręcz. Gdy francuska lekka kawaleria wjechała na grzbiet, stojący przed nią rosyjscy jeźdźcy rozstąpili się i odsłonili baterię, która ją zmasakrowała.¹¹

Lasy pod Mosinem. Na lewym skrzydle Lannes i Suchet poprowadzili 34 Pułk Liniowy do lasu bronionego przez Barclaya de Tolly. Francuzi odrzucili strzelców i zdobyli rosyjską baterię, ale odwody Barclaya odbiły działa i zepchnęły 34 pułk w głąb lasu, gdzie walka toczyła się z bliska. Około drugiej po południu Francuzi nigdzie nie posunęli się wiele naprzód, a ich druga linia, stojąca już na grzbiecie, znalazła się pod ogniem głównych rosyjskich baterii. Korpusowi Lannes'a groził katastrofalny odwrót.¹²

Punkt zwrotny: dywizja ze śnieżycy

Pomoc nadeszła z kierunku, którego nikt nie planował. Dywizja z korpusu Davouta pod dowództwem jego szefa sztabu, generała d'Aultanne'a, miała odsunąć od flanki Lannes'a rosyjską kolumnę. Szykowała się już do biwaku, gdy usłyszała ciężką kanonadę spod Pułtuska, i d'Aultanne z własnej inicjatywy ruszył na odgłos dział. Przyprowadził dziewięć batalionów, około 7 tysięcy ludzi, z jednym działem wyciągniętym podwójnym zaprzęgiem, i między drugą a trzecią po południu uderzył na rosyjskie prawe skrzydło pod Mosinem.¹³

Bennigsen obrócił prawą połowę swojej linii frontem do nowego zagrożenia, co zdjęło z centrum Lannes'a znaczną część ognia artylerii. Barclay, wzmocniony dwoma pułkami piechoty i dwudziestoma szwadronami, wyparł 34 pułk z lasu i rzucił kawalerię w lukę, która otworzyła się między Lannes'em a d'Aultanne'em. 85 Pułk Liniowy sformował czworoboki i odpierał szarżę za szarżą, ostatnią około ósmej wieczorem, długo po zmroku i w kolejnej śnieżycy.¹⁴

Na drugim skrzydle Francuzi na chwilę rozbili Baggowuta i zdobyli jego działa, ale Ostermann-Tołstoj przyprowadził świeże bataliony i baterię, a Baggowut odrzucił Francuzów za jar i odzyskał działa. Wyczerpani Francuzi wycofali się w porządku na pozycje, które zajmowali rano.¹⁵

Następstwa: kto wygrał?

Straty nie są pewne. Petre i Rickard szacują francuskie na około 7 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a rosyjskie na około 5 tysięcy; Wilson podawał co najmniej 8 tysięcy Francuzów i mniej niż 5 tysięcy Rosjan. Oficjalne relacje francuskie przyznawały tylko 600 lub 700 zabitych i 1500 rannych.¹⁶

Obie strony ogłosiły zwycięstwo. Bennigsen odparł atak, utrzymał pole i zameldował carowi o wygranej. Petre i Rickard piszą, że twierdził, iż walczył z 60 tysiącami ludzi pod osobistym dowództwem Napoleona, choć Napoleona tam nie było; raport wydrukowany przez Wilsona mówi o 50 tysiącach pod Muratem, Davoutem i Lannes'em, a liczbę tę Bennigsen miał znać od jeńców. Tak czy inaczej Francuzów było znacznie mniej. W nocy Bennigsen przeprawił się przez Narew i wycofał przez Różan ku Ostrołęce, do której dotarł 28 grudnia, nie tyle z powodu Lannes'a, ile z obawy, że reszta armii Napoleona odetnie mu drogę. Jego własny raport tłumaczył odwrót brakiem żywności i paszy.¹⁷

Historycy różnie oceniają obu dowódców. Petre uważał, że Bennigsen, mając dwukrotną przewagę, mógł zniszczyć Lannes'a, gdyby wysunął piechotę i działa do przodu, zamiast chować je za zasłoną kawalerii, a Lannes wyszedł najlepiej, jak się dało, z położenia, w które wpędził go błędny wywiad Napoleona. Nawet Britannica opowiada tę bitwę na dwa sposoby: w haśle o Lannesie pisze, że pokonał znacznie liczniejsze siły rosyjskie, a w haśle o Bennigsenie, że ten skutecznie obronił Pułtusk.¹⁸

Tego samego dnia na północny zachód od Pułtuska Davout i Augereau walczyli z oddziałem rosyjskim pod Gołyminem, który utrzymał się do zmroku i wymknął się. Przy nieprzejezdnych drogach Napoleon pod koniec grudnia zrezygnował z pościgu i odesłał armię na leża zimowe.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

Dla Bennigsena Pułtusk był początkiem sławy. Kamienskiego już nie było, a w styczniu 1807 roku Bennigsen dowodził armią rosyjską i przeszedł do natarcia na lewe skrzydło francuskie. Sześć tygodni po Pułtusku stoczył z Napoleonem krwawą, nierozstrzygniętą bitwę pod Iławą Pruską, by w czerwcu 1807 roku ponieść rozstrzygającą klęskę pod Frydlandem.²⁰ › Bitwa pod Frydlandem 1807

Lannes walczył jeszcze pod Frydlandem i otrzymał tytuł księcia Montebello. W maju 1809 roku kula armatnia strzaskała mu nogi pod Aspern i Essling, a dziewięć dni później zmarł.²¹ › Napoleon Bonaparte

Pułtusk pokazał też, w jaką wojnę Francuzi weszli w Polsce. Petre i Rickard opisują drogi zamienione w głębokie błoto, które wstrzymywało ludzi i działa, oraz francuską armię, która po marszu przez Prusy trafiła na przeciwnika zdolnego do upartego oporu. Wieś Mosin, o którą opierało się rosyjskie prawe skrzydło, istnieje do dziś jako Moszyn, przy drodze na północny zachód od miasta.²²