Bitwa pod Czarnowem 1806: nocna przeprawa Napoleona przez Wkrę

Czarnowo było bitwą o przeprawę, stoczoną po ciemku, w błocie i na bagnach, tuż na północ od Warszawy. Nie była duża, ale Napoleon zaplanował ją sam, z dachu wiejskiej chaty, i od niej zaczął się tydzień walk zakończony pod Pułtuskiem i Gołyminem. Polskie opracowania zaliczają ją do nielicznych nocnych bitew epoki napoleońskiej.²

Tło: marsz w głąb Polski

Po rozbiciu Prus pod Jeną i Auerstedt w październiku 1806 roku Napoleon ruszył na wschód, w głąb Polski. Pod koniec listopada był w Poznaniu, a Rosjanie, którzy wcześniej podeszli pod Wisłę, opuścili Warszawę i wycofali się za rzekę.³ › Jena i Auerstedt 1806

Sam cesarz wjechał do Warszawy 19 grudnia według Fondation Napoléon i Towarzystwa Napoleońskiego; historia gminy Pomiechówek podaje dzień 20. Polacy witali Francuzów jak wyzwolicieli, a polscy historycy nazywają kampanię, która się wtedy zaczęła, pierwszą wojną polską.⁴

Rosjanami dowodził stary feldmarszałek Michaił Kamienski, który dotarł do swoich wojsk w Pułtusku około 20 lub 21 grudnia. Petre i Rickard opisują go jako człowieka sędziwego i schorowanego. Pod nim siłami rosyjskimi w Polsce dowodzili Bennigsen i Buxhoeveden.⁵

Dwie rzeki i wyspa

Na północ od Warszawy do Wisły uchodzi rzeka, którą źródła z 1806 roku nazywają Bugiem; na dzisiejszych mapach rzeka płynie tu jako Narew, do której Bug uchodzi wyżej. Kilka kilometrów w górę jej biegu wpada do niej od północy niewielka Wkra (w starszych książkach Ukra). Korpus Davouta przeprawił się przez Bug i zbudował most łyżwowy oraz umocniony przyczółek pod Okuninem, tuż poniżej ujścia Wkry.⁶

U ujścia Wkra rozdziela się na dwie odnogi, które otaczają zalesioną, trójkątną wyspę, przeciętą na pół bagnistym kanałem. Francuzi trzymali część wyspy. Według raportu Davouta i Petre'a jego żołnierze zajęli resztę w nocy 20 grudnia, wypierając rosyjskie posterunki; Fondation Napoléon, za biuletynem Wielkiej Armii, datuje zdobycie wyspy na 18 grudnia. Między Francuzami a Rosjanami została już tylko jedna odnoga rzeki.⁷

Wojska i dowódcy

Po drugiej stronie tej odnogi stał generał Aleksander Ostermann-Tołstoj z 2. dywizją armii Bennigsena, która trzymała linię Wkry od Borkowa aż po ujście. Od Czarnowa nad główną rzeką ciągnęła się na zachód skarpa, aż do Wkry naprzeciw wsi Pomiechowo, i panowała nad niskim, podmokłym, częściowo zalesionym terenem przed nią. Rosjanie zajęli tę skarpę, z działami za szańcami i prawym skrzydłem osłoniętym redutami naprzeciw Pomiechowa.⁸

Ilu ich było, zależy od źródła. Raport Davouta mówi o 15 tysiącach ludzi; Petre liczy dziewięć batalionów, dwa szwadrony i pułk kozaków. Obaj dają Rosjanom około 20 dział. Rosyjska relacja przetłumaczona przez regionalistów z Pomiechówka mówi o zaledwie siedmiu batalionach, które stawiły czoła Napoleonowi.⁹

Davout miał na miejscu trzy dywizje: Moranda, która miała uderzyć z wyspy, Frianta pod Pomiechowem i Gudina na przyczółku; część tej ostatniej miała atakować pod generałem Petitem. Petre nazywa III korpus być może najlepszym w całej armii.¹⁰

Napoleon na dachu

Rankiem 23 grudnia Napoleon wyjechał z Warszawy i dotarł do obozu pod Okuninem. Obejrzał teren ze wszystkich stron, a żeby zajrzeć za przeciwległy brzeg, wszedł po drabinie na dach domu na wyspie. Potem na miejscu podyktował rozkazy do ataku.¹¹

Plan zakładał atak nocny. Żołnierze Moranda mieli sformować na wyspie trzy kolumny, poza zasięgiem ognia karabinowego. Pod osłoną dział strzelających kartaczami przez rzekę i woltyżerów ostrzeliwujących się zza żywopłotów łodzie miały przewieźć pierwsze oddziały, a za nimi saperzy mieli przerzucić mosty. W tym samym czasie Petit z oddziałem z dywizji Gudina miał przejść rzekę i posuwać się w górę drugiego brzegu przeciw rosyjskim redutom naprzeciw Pomiechowa, a sześć dział spod Pomiechowa miało je ostrzeliwać z flanki.¹²

Był też podstęp. Na brzegu pod Pomiechowem Francuzi podpalili duże stosy mokrej słomy, żeby wywołać gęsty dym i przekonać Rosjan, że przeprawa nastąpi właśnie tam, w górze rzeki, a nie przy wyspie.¹³

Przebieg bitwy

Przeprawa. Raport Davouta i Petre podają, że natarcie zaczęło się około siódmej wieczorem; rosyjska relacja na stronie Pomiechówka mówi o kanonadzie rozpoczętej późnym popołudniem, a jej sygnałem był pożar wzniecony przez Francuzów w Pomiechowie. Woltyżerzy przeszli ostatnią odnogę Wkry na łodziach i promie, odpędzili rosyjskie placówki i osłaniali saperów budujących most. Za nimi przeszła jazda i działa.¹⁴

Pierwszy atak na Czarnowo. 17. pułk ruszył naprzód zbyt pochopnie. Wdarł się na baterie przed wsią, ale Rosjanie zebrali się, uderzyli go z flanki i odrzucili na skraj lasu. Petre pisze, że w tym ataku było więcej męstwa niż rozwagi.¹⁵

Wieś zdobyta. Morand podciągnął resztę dywizji i uderzył ponownie, rzutami, po ciemku. Jeden batalion 30. pułku obszedł Czarnowo wąwozem, drugi zaatakował je od czoła, a trzecia kolumna przedzierała się przez sosnowy las z boku. Po długiej i zaciętej walce Rosjanie zostali wyparci ze wsi, a Francuzi rozwinęli się na płaskowyżu za nią.¹⁶

Walka Petita na skrzydle. Na drugim końcu linii Petit miał tylko 400 ludzi z 12. pułku i oddziałek około pięćdziesięciu żołnierzy pod adiutantem Davouta, Perrinem. Wsparci przez działa strzelające zza rzeki, uderzyli na reduty tak szybko, że Rosjanie ledwie zdążyli ocalić działa, wycofując je w stronę Czarnowa. Potem Rosjanie wracali raz po raz. Kolumna jazdy próbowała się przebić; ludzie Petita wstrzymali ogień, aż podeszła blisko, i odrzucili ją jedną salwą. Każde natarcie piechoty zostało odparte, a Davout przez całą noc słał posiłki.¹⁷

Punkt zwrotny: odwrót przed świtem

Po utracie Czarnowa, wobec rosnących z godziny na godzinę sił francuskich, Ostermann-Tołstoj postanowił się wycofać. Petre i rosyjska relacja podają, że rozkaz odwrotu wydał około czwartej rano; według opracowania nasielskiej biblioteki walka skończyła się około północy. Tak czy inaczej rosyjska dywizja odeszła w porządku drogą na Nasielsk.¹⁸

W raporcie Davout napisał, że w tej nocnej walce jego żołnierze manewrowali jak w biały dzień, z równym porządkiem, precyzją i śmiałością. Petre uznał decyzję o przeprawie nocą za niezwykłą i nietypową dla Napoleona: za dnia mosty trzeba by budować pod ogniem rosyjskich dział. Jego zdaniem udało się tylko dlatego, że żołnierze Davouta wykonali rozkazy co do joty.¹⁹

Następstwa: droga na Pułtusk

Straty. Davout zgłosił 807 zabitych i rannych, w tym 67 oficerów; Petre uważał tę liczbę za zaniżoną, bo zdaje się pomijać oddział Petita, a Towarzystwo Napoleońskie podaje około 700. Liczby rosyjskie wahają się mocno. Ostermann-Tołstoj zameldował tylko o 500, Petre przytacza za pruskim historykiem Hoepfnerem 1392, Fondation Napoléon podaje 1600, a Towarzystwo Napoleońskie około 1700. Petre i rosyjska relacja zgodnie mówią o trzech rannych rosyjskich generałach.²⁰

Pościg. Dywizja Frianta wyruszyła o czwartej rano i o świcie stanęła na pobojowisku. Napoleon pozwolił wyczerpanym żołnierzom Moranda odpocząć i wysłał Frianta za Rosjanami. Pod Nasielskiem, 24 grudnia, jego woltyżerzy obeszli rosyjską flankę i zdobyli trzy działa, ale Rosjanie utrzymali się w lasach do zmroku, zanim cofnęli się dalej.²¹

Następny tydzień. Przeprawa przełamała rosyjską linię na Wkrze i Kamienski nakazał odwrót na północny wschód, ku Ostrołęce. Napoleon rzucił za Rosjanami całą armię. 26 grudnia stoczono jednego dnia dwie bitwy, pod Pułtuskiem i pod Gołyminem, w śniegu i głębokim błocie, i żadna nie dała mu rozstrzygającego zwycięstwa, na które liczył.²² › Bitwa pod Pułtuskiem 1806

Wyczerpana armia przeszła potem na kwatery zimowe wokół Warszawy. Walki wznowiono na początku 1807 roku i doprowadziły one do krwawej bitwy pod Iławą Pruską w lutym.²³ › Bitwa pod Frydlandem 1807

Dziedzictwo i pamięć

Dla korpusu Davouta noc pod Czarnowem stanęła obok wielkiego dnia pod Auerstedt. Zakończenie jego raportu z kampanii wymienia jako zwycięstwa III korpusu właśnie Auerstedt i Czarnowo.²⁴

Dla mieszkańców znad Wkry wojna znaczyła coś innego. Proboszcz z Nasielska zapisał w księdze parafialnej, że metryki chrztów i ślubów zaginęły w czasie wojny, a jednego dnia, 24 grudnia 1806 roku, zniszczono plony, inwentarz i zabudowania plebanii oraz ogrodzenie cmentarza przykościelnego. Ten wpis przytaczają zarówno nasielska biblioteka, jak i regionaliści z Pomiechówka.²⁵

Czarnowo jest dziś wsią w gminie Pomiechówek, w pobliżu połączenia Wkry z Narwią i niedaleko późniejszej twierdzy Modlin. Strona historii gminy Pomiechówek poświęca nocnej bitwie cykl artykułów, także o tym, jak widziała ją strona rosyjska.²⁶ › Napoleon Bonaparte