Bitwa pod Wimpfen 1622: wozy z prochem, które rozstrzygnęły bitwę wojny trzydziestoletniej

Przez kilka godzin wiosennego dnia 1622 roku wyglądało na to, że protestanccy książęta mogą odwrócić losy wojny. Potem jeden strzał, jedna eksplozja rozstrzygnęły wszystko, a bitwa, którą obie strony niemal wygrały, obrosła legendą: biała pani nad działami, młody książę poległy na czele swoich jeźdźców i czterystu mieszczan z Pforzheim, którzy mieli zginąć za swojego margrabiego.²

Tło: wojna dociera nad Ren

Wojna, która zaczęła się w Czechach, przeniosła się nad Ren. Po bitwie na Białej Górze w 1620 roku armia Ligi Katolickiej pod wodzą hrabiego Tilly'ego pobiła siły Fryderyka V z Palatynatu, zdetronizowanego „zimowego króla” Czech, i walczyła z książętami, którzy wciąż trzymali jego stronę. Wiosną 1622 roku Fryderyk spróbował znowu, z trzema armiami: najemnego wodza Ernsta von Mansfelda, margrabiego Jerzego Fryderyka Badeńsko-Durlachskiego i Krystiana Brunszwickiego.³ › Bitwa na Białej Górze, 1620

Kampania zaczęła się dla nich dobrze. Pod Wiesloch, w Mingolsheim, Mansfeld powstrzymał Tilly'ego pod koniec kwietnia, a stary Waloń cofnął się do Wimpfen, by utrzymać most na Neckarze, i wezwał na pomoc hiszpańskiego generała Gonzala Fernándeza de Córdobę. Córdoba przyszedł.⁴

Wtedy sprzymierzeni się rozdzielili. Gardiner pisze, że Mansfeld i margrabia nie mogli się porozumieć co do planu i że tak wielkiej armii nie dało się wyżywić, gdyby trzymała się razem, więc Mansfeld odmaszerował; Rickard, że zamierzali przeprawić się przez Neckar w różnych miejscach i rozdzielić armie katolickie. Niemiecka biografia Jerzego Fryderyka nazywa to rozdzielenie nierozwiązaną zagadką. Tak czy inaczej margrabia stanął pod Wimpfen sam naprzeciw Tilly'ego i Córdoby.⁵

Armie i dowódcy

Johann Tserclaes, hrabia Tilly, urodzony w Brabancji w 1559 roku i wychowany przez jezuitów, uczył się wojny w służbie hiszpańskiej i cesarskiej, zanim w 1610 roku książę Maksymilian Bawarski powierzył mu budowę armii, która stała się trzonem Ligi Katolickiej. Zwyciężył na Białej Górze i miał już ponad sześćdziesiąt lat.⁶

Jerzy Fryderyk Badeńsko-Durlachski był jednym z nielicznych książąt Unii Protestanckiej, którzy po Białej Górze pozostali w polu, gdy inni zawierali pokój. Z nim jechał młody książę Magnus Wirtemberski, syn księcia Fryderyka I, na czele pułku kirasjerów.⁷

Liczebność jest niepewna. Towarzystwo historyczne z Heilbronn podaje 13 000 ludzi w armii Ligi i 15 000 u margrabiego; niemiecka biografia Jerzego Fryderyka mówi o około 20 000 po każdej stronie. Rickard ocenia, że margrabia, choć ustępował liczebnie połączonym siłom katolickim, nie ustępował im jakością: jego armia była wierna i pełna zapału, a przeciwnik cierpiał na podzielone dowództwo i złe zaopatrzenie.⁸

Przebieg bitwy

Przedpołudnie: szansa margrabiego. Bitwę stoczono na otwartych polach pod Wimpfen, na północ od Heilbronn, 6 maja według kalendarza gregoriańskiego, czyli 26 kwietnia według starego kalendarza juliańskiego. Jerzy Fryderyk ustawił działa na niskim wzniesieniu górującym nad równiną i otworzył bój silnym ostrzałem, wspartym szarżą jazdy, która przez chwilę omal nie przełamała linii hiszpańskiej. Obie niemieckie biografie zgodnie podają, że początek był dla niego pomyślny, a ludzie Tilly'ego musieli się cofać.⁹

Popołudnie: Hiszpanie. Niemiecka biografia Tilly'ego opisuje wejście Hiszpanów jako chwilę, w której bitwa obróciła się przeciw margrabiemu, a Rickard pisze o Tillym i Córdobie walczących razem z większością swoich sił. Walka stała się ciężka po obu stronach.¹⁰

Punkt zwrotny: eksplozja

Wtedy jeden strzał zmienił wszystko. Kula trafiła w protestanckie wozy z prochem, które wyleciały w powietrze. Historycy z Heilbronn nazywają to przypadkiem, który rozstrzygnął bitwę; niemiecka biografia Jerzego Fryderyka opisuje bezładną ucieczkę, która nastąpiła.¹¹

Katoliccy żołnierze mieli własną opowieść. Rickard odnotowuje, że wierzyli, iż nad protestanckimi działami ukazała się kobieta w bieli, po czym kanonada ucichła, a oni uznali to za cud i ponowili atak; Aurnhammer w studium legend tej bitwy pyta, czy zjawa miała być aniołem, czy Matką Bożą. Tilly i Córdoba rzucili wojska na wzgórze i po zaciętej walce armia margrabiego uciekła, porzucając działa.¹²

Jedna kula w wozie z prochem i najlepsza szansa margrabiego w tej wojnie poszła z dymem.

Książę Magnus Wirtemberski zginął na czele swoich jeźdźców, otoczony po ciężkiej walce; jego niemiecka biografia i historycy z Heilbronn zgodnie opisują jego ciało jako straszliwie okaleczone. Sam margrabia uszedł.¹³

Następstwa: koszt

Pobita armia uchodziła na południe, ku Heilbronn. Historycy z Heilbronn piszą, że jeźdźcy Tilly'ego dogonili uciekających i wycięli większość z nich; niemiecka biografia Tilly'ego twierdzi przeciwnie, że ciężkie własne straty powstrzymały go od poważniejszego pościgu. Miejscowe szacunki mówią o około 5000 zabitych po każdej stronie, a Rickard zauważa, że Córdoba stracił tyle samo ludzi co margrabia.¹⁴

Zapłacili także mieszkańcy okolicy. Dzień po bitwie wojska hiszpańskie i bawarskie wdarły się do Neckargartach, wsi należącej do neutralnego wolnego miasta Heilbronn, i niemal doszczętnie ją spaliły; zarówno miejscowe towarzystwo historyczne, jak i historia parafii w inwentarzu archiwum kościelnego odnotowują, że z ludnością obchodzono się z największym okrucieństwem.¹⁵

Zwycięstwo nie zakończyło kampanii. Rickard pisze, że dwie trzecie armii margrabiego wkrótce znowu się zebrały, a Gardiner, że pod koniec maja Jerzy Fryderyk liczył na wyprowadzenie jej znów w pole. Rickard zauważa, że Mansfeld mógł bez przeszkód przeprawić się przez Neckar; Gardiner, że Córdoba ruszył z pola bitwy przeciw niemu, a Mansfeld, którego ludzie niemal głodowali, wkrótce musiał cofnąć się do Alzacji.¹⁶

W czerwcu Tilly i Córdoba dopadli Krystiana Brunszwickiego pod Höchst nad Menem i rozbili jego armię. W sierpniu Córdoba znowu pobił Krystiana i Mansfelda pod Fleurus w Niderlandach hiszpańskich. Jak pisze Britannica, w kolejnych latach Tilly podbił Górny i Reński Palatynat i rozbił armie zebrane przez stronników Fryderyka.¹⁷ › Bitwa pod Fleurus, 1622

Dziedzictwo i pamięć

Wimpfen stało się jedną z najbardziej zmitologizowanych bitew tej wojny. Najsłynniejsza jest legenda Czterystu z Pforzheim, mieszczan z miasta margrabiego, którzy mieli polec do ostatniego, osłaniając jego ucieczkę. Już niemiecka biografia Jerzego Fryderyka nazwała ją legendą, której nie da się historycznie utrzymać, a niedawny tom archiwum miejskiego w Pforzheim mówi o legendarnych Czterystu. Aurnhammer pokazuje, jak tę opowieść wymyślono, spopularyzowano jako mit założycielski badeńskiego patriotyzmu i wreszcie rozebrano.¹⁸

Śmierć księcia Magnusa na czele swoich ludzi weszła do tej samej heroicznej tradycji. Dla Tilly'ego Wimpfen było jednym z szeregu zwycięstw, które prowadziły go od Białej Góry do pokonania króla Danii pod Lutter w 1626 roku.¹⁹ › Bitwa pod Lutter, 1626