Kiedy rozegrała się bitwa pod Fleurus w 1622 roku?

29 sierpnia 1622 roku pod Fleurus w Niderlandach Hiszpańskich, dziś w Belgii; Gardiner datuje spotkanie armii na 28 sierpnia.

Kto wygrał bitwę pod Fleurus w 1622 roku?

To sporne. Obie strony ogłosiły zwycięstwo: niemieccy biografowie piszą o klęsce Hiszpanów, źródła hiszpańskie o zwycięstwie Córdoby, ale Mansfeld i Chrystian przebili się i dotarli do Holendrów.

Kto dowodził pod Fleurus?

Ernst von Mansfeld i Chrystian Brunszwicki prowadzili protestancką armię najemną; armią hiszpańską dowodził Gonzalo Fernández de Córdoba.

Dlaczego Mansfeld i Chrystian maszerowali przez Niderlandy Hiszpańskie?

Fryderyk Palatyn zwolnił ich ze służby, a oni ruszyli do Holendrów, by przyjść z odsieczą oblężonemu przez Hiszpanów Bergen op Zoom.

Jak Chrystian Brunszwicki stracił rękę?

Został postrzelony w rękę pod Fleurus. Wdała się gangrena i rękę amputowano przy dźwięku bębnów i trąb.

Co stało się z oblężeniem Bergen op Zoom?

Spinola zwinął oblężenie, gdy Mansfeld i Chrystian dotarli do Holendrów, i miasto zostało ocalone.

Dlaczego Chrystiana nazywano szalonym Halberstadczykiem?

Przydomek nadali mu współcześni z powodu niesfornego usposobienia i sposobu prowadzenia wojny; był luterańskim administratorem biskupstwa halberstadzkiego.

Bitwa pod Fleurus 1622: szalony Halberstadczyk się przebija

Peeter Snayers, Bitwa pod Fleurus, 1622, Rijksmuseum, Amsterdam, przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Co wydarzyło się pod Fleurus w 1622 roku?

29 sierpnia 1622 roku pod Fleurus w Niderlandach Hiszpańskich protestancka armia najemna Ernsta von Mansfelda i Chrystiana Brunszwickiego, maszerująca na północ do Holendrów, przebiła się przez armię hiszpańską Gonzala de Córdoby, która zagrodziła jej drogę. Obie strony poniosły ciężkie straty i obie ogłosiły zwycięstwo, ale Mansfeld i Chrystian przeszli, a wkrótce potem Hiszpanie zwinęli oblężenie Bergen op Zoom. Chrystian został postrzelony w rękę, którą trzeba było amputować.¹

Latem 1622 roku dwaj protestanccy wodzowie, którzy właśnie stracili swojego chlebodawcę, prowadzili przez Niderlandy Hiszpańskie głodną, zbuntowaną armię ku Holendrom. Pod wsią Fleurus, na południe od Brukseli, drogę zastąpiła im armia hiszpańska. To, co wydarzyło się potem, do dziś obie strony uważają za swoje zwycięstwo.²

Tło

Chrystian Brunszwicki, urodzony w 1599 roku młodszy syn księcia Brunszwiku-Wolfenbüttel, został w 1616 roku luterańskim administratorem biskupstwa halberstadzkiego. Biskupem był tylko z nazwy; z natury i talentu był żołnierzem, a współcześni nazywali go szalonym Halberstadczykiem.³

Portret całopostaciowy młodego mężczyzny o rozwichrzonych ciemnych włosach, w czarnej zbroi kirasjerskiej i czerwonej szarfie haftowanej złotem, z pistoletem w dłoni, obok na stole hełm z pióropuszem, w tle czerwona kotara — Chrystian Brunszwicki w zbroi kirasjerskiej, w wieku około dwudziestu lat, na portrecie Paulusa Moreelsego z 1619 roku, trzy lata przed Fleurus; obraz należy do muzeów w Brunszwiku. Domena publiczna. Paulus Moreelse, 1619, przez Wikimedia Commons.

Walczył w sprawie Fryderyka Palatyna, zdetronizowanego protestanckiego króla Czech, a przede wszystkim jego żony Elżbiety, córki Jakuba I angielskiego, której Chrystian ślubował rycerskie oddanie. W 1621 roku zebrał armię i spadł na katolickie biskupstwo Paderborn. Zabrał z katedry srebrną trumnę patrona diecezji i przetopił ją na monety z napisem „Przyjaciel Boga, wróg księży”.⁴ › Bitwa na Białej Górze, 1620

Hrabia Ernst von Mansfeld, urodzony około 1580 roku w Luksemburgu jako nieślubny syn habsburskiego namiestnika, zrobił karierę, walcząc w sprawie protestanckiej. Najpierw służył Habsburgom, między innymi przeciw Turkom na Węgrzech, a w 1610 roku przeszedł na służbę Unii Protestanckiej. Gdy w 1618 roku Czechy powstały przeciw Habsburgom, zdobył dla powstańców Pilzno, a po ich klęsce na Białej Górze w 1620 roku utrzymywał armię dla zdetronizowanego króla Fryderyka. W 1622 roku obaj wodzowie połączyli siły w Palatynacie. 20 czerwca Chrystian próbował przekroczyć Men pod Höchst wbrew Tilly'emu i Córdobie, został pobity, tracąc znaczną część armii, i z resztą zdołał dołączyć do Mansfelda.⁵

Wtedy ich chlebodawca się poddał. Licząc na pokój z cesarzem, Fryderyk w lipcu zwolnił obu wodzów ze służby. Ich armia ogołociła już Alzację i przeszła do Lotaryngii. Francja prowadziła z nimi rozmowy, z których nic nie wyszło, aż wreszcie Republika Zjednoczonych Prowincji zaprosiła ich na swoją służbę. Hiszpański wódz Ambrogio Spinola oblegał Bergen op Zoom i Mansfeld z Chrystianem ruszyli przez Niderlandy Hiszpańskie na odsiecz.⁶ › Bitwa pod Wimpfen, 1622

Ciemna mapa lokalizacyjna Europy Zachodniej ze złotą gwiazdą w świecącym kręgu w miejscu Fleurus w dzisiejszej Belgii, wybrzeżami Morza Północnego i kanału La Manche, głównymi rzekami i małą mapą świata z zaznaczonym obszarem — Bitwa pod Fleurus w 1622 roku: gwiazda oznacza przybliżone miejsce starcia, w ówczesnych Niderlandach Hiszpańskich, dziś w Belgii, a wstawka pokazuje obszar na mapie świata. Mapa przygotowana dla tego artykułu na podstawie danych Natural Earth, bez współczesnych granic. Mapa lokalizacyjna: © Echoes of Battle (dane: Natural Earth, domena publiczna)

Armie i dowódcy

Drogę zagradzał im Gonzalo Fernández de Córdoba, hiszpański dowódca, który w 1620 roku przybył z Italii do Palatynatu, by służyć pod Spinolą. W 1622 roku jego wojska walczyły u boku Tilly'ego pod Wimpfen w maju i pod Höchst w czerwcu, przeciw tym samym przeciwnikom.⁷

Akwaforta: dowódca w zbroi i kryzie, z buławą, na stającym dęba koniu, w tle bitwa i herb, u dołu łaciński podpis z imieniem Don Gonçalo Fernandes de Cordua — Gonzalo Fernández de Córdoba, dowódca armii hiszpańskiej pod Fleurus, na konnej akwaforcie Wacława Hollara. Domena publiczna. Wacław Hollar (1607 do 1677), University of Toronto Wenceslaus Hollar Digital Collection, przez Wikimedia Commons.

Armia protestancka była w kiepskim stanie do bitwy. Żołd zalegał od dawna i jazda Mansfelda nieraz się o niego buntowała; w przededniu walki, pisze Gardiner, dwa jego pułki odmówiły walki, dopóki nie dostaną pieniędzy. Wykorzystane tu źródła nie podają wiarygodnych liczebności żadnej z armii.⁸

Rytowany owalny portret brodatego mężczyzny w zbroi, z koronkowym kołnierzem i szarfą, z buławą w dłoni, w łacińskim otoku, pod spodem holenderska dedykacja — Ernst von Mansfeld w 1622 roku, w roku bitwy pod Fleurus, na miedziorycie Crispijna van den Queborna z łacińskim otokiem i holenderską dedykacją. CC0. Crispijn van den Queborn, 1622, Rijksmuseum w Amsterdamie (RP-P-1921-1461), przez Wikimedia Commons.

Przebieg bitwy

Mansfeld natknął się na armię Córdoby pod Fleurus. Gardiner datuje to spotkanie na 28 sierpnia; samą bitwę na 29 sierpnia 1622 roku datują niemieccy biografowie, Anton Gindely i hiszpańska Królewska Akademia Historii.⁹

Skoro buntownicy odmówili, Mansfeld uderzył resztą armii. Chrystian prowadził jazdę i szarżował raz po raz. Zabito pod nim trzy konie, a kula trafiła go w rękę: w lewą według Spehra, Gardinera i Gindely'ego, w prawą według artykułu o Mansfeldzie w Allgemeine Deutsche Biographie. Walczył dalej.¹⁰

Obraz: hiszpański wódz w zbroi i kapeluszu z piórami na gniadym koniu wskazuje szerokie pole bitwy, na którym czworoboki pikinierów i jazda walczą w dymie, na pierwszym planie polegli i ranni — Vicente Carducho, *Zwycięstwo pod Fleurus*, 1634: hiszpańskie spojrzenie na bitwę, z Gonzalem de Córdobą na koniu przed polem walki. Museo del Prado w Madrycie. Domena publiczna. Vicente Carducho, 1634, przez Wikimedia Commons.

Punkt zwrotny

Szarże jazdy otworzyły drogę. Hiszpanie, którzy chcieli odciąć protestantów od Holendrów, zostali odrzuceni, a armia Mansfelda pomaszerowała dalej. Obie strony straciły wielu ludzi; Gardiner nazywa straty po obu stronach ogromnymi.¹¹

Kto wygrał, pozostaje sporne do dziś. Ludwig Ferdinand Spehr, biograf Chrystiana w Allgemeine Deutsche Biographie, pisze o całkowitej klęsce Hiszpanów. Anton Gindely odnotowuje, że obie strony ogłosiły zwycięstwo, ale uznaje, że wynik był korzystny dla Mansfelda, bo przeciwnik go nie zatrzymał. Hiszpańska Królewska Akademia Historii zalicza Fleurus do zwycięstw Córdoby, a Geoffrey Parker w Britannice nazywa je kolejną porażką Mansfelda, który mimo to się przebił. Gardiner wybiera drogę pośrednią: Mansfeld osiągnął swój cel.¹²

Następstwa

Chrystian początkowo lekceważył ranę. Wdała się gangrena i rękę trzeba było odjąć. Kazał przeprowadzić amputację przy dźwięku bębnów i trąb, a biografowie zapisali jego butę. U Gardinera powiedział, że ręka, która mu została, da jeszcze wrogom dość roboty; u Spehra posłał trębacza do Spinoli z wiadomością, że szalony książę stracił wprawdzie jedną rękę, ale drugą zachował, by się zemścić.¹³

Marsz osiągnął cel. Spinola zwinął oblężenie Bergen op Zoom i miasto zostało ocalone. Holendrzy nie mieli jednak pożytku z najętej, nieposłusznej armii. Zapłacili obu wodzom, co obiecali, i jeszcze przed końcem roku kazali im odejść.¹⁴

Żadnemu z nich nie zostało wiele życia. W sierpniu 1623 roku Tilly rozbił nową armię Chrystiana pod Stadtlohn, niedaleko granicy holenderskiej. Chrystian przeszedł w 1625 roku na służbę duńską i zmarł w Wolfenbüttel 16 czerwca 1626 roku, mając dwadzieścia sześć lat. Mansfeld zmarł w listopadzie tego samego roku pod Sarajewem.¹⁵ › Bitwa pod Lutter, 1626

Dziedzictwo i pamięć

O reputację Chrystiana spierano się od zawsze. Neue Deutsche Biographie zauważa, że jego sposób prowadzenia wojny, z kontrybucjami i podpaleniami, ściągnął na niego potępienie wielu historyków, choć niewiele odbiegał od ówczesnej praktyki; Rickard podejrzewa, że sławę okrutnika zawdzięczał głównie wrogim pamfletom. Gardiner, który uważał go za równie bezmyślnego w sprawach wyższych jak Murat, widział w nim jednak urodzonego oficera jazdy, walczącego z czystego zamiłowania.¹⁶

Mansfeld wypada u Gardinera lepiej. W chwili takiej jak przed Fleurus, pisze Gardiner, Mansfeld był w swojej najlepszej formie, człowiekiem zimnej odwagi i niewyczerpanej zaradności. Parker zauważa z kolei, że mimo wszystkich porażek Mansfeld miał niezwykły talent do utrzymywania armii w całości.¹⁷

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB). ↩
Berent Schwineköper, „Christian der Jüngere” (NDB); Encyclopaedia Britannica, „Christian of Brunswick”; Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; John Rickard, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”; Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB). ↩
Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”; Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB); Reinhard R. Heinisch, „Mansfeld, (Peter) Ernst II. Graf von” (NDB); Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; John Rickard, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”; Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB); Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”. ↩
Real Academia de la Historia, „Gonzalo Fernández de Córdoba y Cardona-Anglesola”; Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648. ↩
Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB); Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Real Academia de la Historia, „Gonzalo Fernández de Córdoba y Cardona-Anglesola”. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; John Rickard, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”; Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB). ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; John Rickard, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”; Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB). ↩
Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Real Academia de la Historia, „Gonzalo Fernández de Córdoba y Cardona-Anglesola”; Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”; Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648. ↩
Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, vol. 1; Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Ludwig Ferdinand Spehr, „Christian der Jüngere” (ADB); Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”; Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB). ↩
John Rickard, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”; Berent Schwineköper, „Christian der Jüngere” (NDB); Encyclopaedia Britannica, „Christian of Brunswick”; Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”; Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu” (ADB). ↩
Berent Schwineköper, „Christian der Jüngere” (NDB); John Rickard, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”; Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648. ↩
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648; Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”. ↩

Źródła

Ludwig Ferdinand Spehr, Allgemeine Deutsche Biographie 4 (1876), Deutsche Biographie, „Christian der Jüngere”
Anton Gindely, History of the Thirty Years’ War, przeł. Andrew Ten Brook, t. 1 (Nowy Jork: Putnam, 1892), s. 341 do 342
Samuel Rawson Gardiner, The Thirty Years’ War, 1618-1648 (Londyn: Longmans, Green, 1874), Project Gutenberg
Geoffrey Parker, Encyclopaedia Britannica, „Ernst, count von Mansfeld”
Ludwig Graf Uetterodt zu Scharfenberg, Allgemeine Deutsche Biographie 20 (1884), Deutsche Biographie, „Mansfeld, Peter Ernst Graf zu”
Berent Schwineköper, Neue Deutsche Biographie 3 (1957), Deutsche Biographie, „Christian der Jüngere”
Encyclopaedia Britannica, „Christian of Brunswick”
John Rickard, HistoryOfWar.org, „Christian of Brunswick, administrator of Halberstadt (1598-1626)”
Reinhard R. Heinisch, Neue Deutsche Biographie 16 (1990), Deutsche Biographie, „Mansfeld, (Peter) Ernst II. Graf von”
Real Academia de la Historia, Diccionario Biográfico (Historia Hispánica), „Gonzalo Fernández de Córdoba y Cardona-Anglesola”