Bitwa pod Lützen 1632: zwycięstwo, które kosztowało Szwecję króla

Lützen było bitwą, którą strona protestancka wygrała, choć nie było jej na to stać. Wieczorem 16 listopada 1632 roku armia cesarska Wallensteina zeszła z pola i porzuciła działa, a Szwedzi trzymali obsadzoną rowami drogę, której cesarscy bronili przez cały dzień. Gustaw II Adolf, król, który przez dwa lata niósł sprawę protestancką przez całe Niemcy, leżał jednak martwy gdzieś w dymie i mgle. John Rickard z HistoryOfWar.org pisze, że jego śmierć odebrała blask zwycięstwu sprawy protestanckiej.²

Tło: droga pod Lützen

Gustaw wylądował w Niemczech w 1630 roku i w imieniu protestanckich książąt wygrał szereg bitew, przede wszystkim pod Breitenfeld w 1631 roku. W 1632 roku przekroczył Lech, wkroczył do Bawarii i zajął Monachium, a cesarz Ferdynand II, którego armie były rozbite, przywrócił do łask wodza zwolnionego dwa lata wcześniej: Albrechta von Wallensteina.³ › Bitwa pod Breitenfeld 1631

Wallenstein zagroził Norymberdze i wyciągnął króla z Bawarii. Szturm Gustawa na jego umocniony obóz pod Alte Veste się nie powiódł i po tym nierozstrzygniętym starciu, jak piszą autorzy badania pola bitwy z 2017 roku, król stracił opinię niezwyciężonego. Wallenstein skręcił następnie na północ, do Saksonii, której elektorowi Gustaw obiecał pomoc, i zajął Lipsk. Rickard szacuje jego armię na około 30 tysięcy, Fletcher, piszący w 1890 roku, na 20 tysięcy w chwili przekroczenia granicy saskiej.⁴

Gustaw ruszył na północ w wielkim pośpiechu. Zarówno Dodge, jak i Fletcher wyliczają, że jego armia pokonała drogę z Bawarii do Saksonii w osiemnaście dni. Elektor saski Jan Jerzy, którego król przyszedł ratować, zaoferował tylko dwa regimenty, około 1500 jeźdźców, i nie zdążyły one dotrzeć na czas.⁵

Armie i dowódcy

Wallenstein nie spodziewał się bitwy tak późno w roku. Zaczął rozsyłać armię na leża zimowe i pozwolił swojemu najlepszemu generałowi jazdy, Gottfriedowi Heinrichowi zu Pappenheimowi, odejść w stronę Halle i Nadrenii z oddziałem, który źródła szacują na mniej więcej jedną trzecią armii, około 8 tysięcy ludzi. Gdy Gustaw dowiedział się, że armia cesarska jest podzielona, postanowił uderzyć natychmiast. Na radzie wojennej książę Bernard Sasko-Weimarski namawiał do bitwy, a weteran Kniphausen radził czekać na Sasów; król przyznał rację Bernardowi.⁶

Liczebności żadnej z armii nie znamy dokładnie. Dodge i Fletcher dają królowi około 18 tysięcy ludzi przeciw mniej więcej 25 tysiącom cesarskich, do których miało dołączyć kolejne 8 do 10 tysięcy z Pappenheimem; w ujęciu Brockingtona dla EBSCO było to około 18 tysięcy Szwedów przeciw około 28 tysiącom. Armia króla nie była czysto szwedzka: Szwedzi i Finowie walczyli obok niemieckich regimentów.⁷

Wallenstein, dręczony podagrą, dowodził centrum z lektyki. Jego lewym skrzydłem, do czasu powrotu Pappenheima, kierowali Heinrich Holk i Ottavio Piccolomini, a prawym, przy miasteczku, Colloredo. Po stronie szwedzkiej Bernard objął lewe skrzydło, Nils Brahe i Kniphausen centrum, a król prawe skrzydło, ze Stålhandskem i jego fińskimi jeźdźcami u boku.⁸

Obie armie walczyły też na dwa różne sposoby. Wallenstein ustawił piechotę w centrum w kilku wielkich, głębokich czworobokach na modłę hiszpańską, z jazdą na skrzydłach: szyk zbudowany na ciężarze i zwartości. Gustaw stanął w dwóch lżejszych liniach z odwodem, przeplatając szwadrony jazdy oddziałkami muszkieterów, tak jak pod Breitenfeld. Przed jego centrum stało od 20 do 26 ciężkich dział, a wzdłuż linii rozstawiono około 40 lekkich dział pułkowych.⁹

Przebieg bitwy

Noc przed bitwą

Rankiem 15 listopada Szwedzi ruszyli na Weißenfels. Colloredo, obserwujący ich z tamtejszego zamku, oddał umówiony sygnał z trzech dział, a Wallenstein wysłał do Pappenheima pilny rozkaz, by rzucił wszystko i wracał ze wszystkimi siłami. Chorwacka lekka jazda broniła przeprawy przez strumień Rippach wystarczająco długo, by zapadł zmrok, zanim Szwedzi zdążyli się zbliżyć, i obie armie spędziły noc w szyku bojowym.¹⁰

Wallenstein ustawił się na północ od drogi z Lützen do Lipska. Biegła ona lekko wyniesiona przez płaską równinę między dwoma rowami, a jego ludzie przez całą noc pogłębiali te rowy i obsadzali je muszkieterami. Prawe skrzydło oparł o Lützen i wzniesienie z wiatrakami, na którym stały ciężkie działa, a lewe sięgało ku płytkiemu kanałowi Flossgraben.¹¹

Mgła i pierwsze natarcie

Szwedzkie bębny zagrały przed świtem. Kapelani odprawili modlitwy, a wojsko zaśpiewało hymn Lutra „Ein feste Burg ist unser Gott”. Król wyjechał bez zbroi. Gęsta mgła okryła równinę i odebrała mu zaskoczenie. Źródła różnią się co do godziny: według Brockingtona Szwedzi zaatakowali o 8 rano, a Rickard i Fletcher umieszczają pierwsze szarże około jedenastej, po godzinie ognia artylerii.¹²

Na prawym skrzydle jazda i muszkieterowie króla oczyścili rowy, przeszli drogę i wyparli z pola Chorwatów, a potem wbili się w ciężkich cesarskich kirasjerów Piccolominiego, który został kilkakrotnie ranny, a mimo to nie zszedł z pola. W centrum szwedzkie brygady także przekroczyły drogę i zdobyły baterię. Wallenstein podpalił Lützen, by nie dopuścić do niego Szwedów.¹³

Śmierć króla

Wtedy cesarska jazda uderzyła w skrzydło szwedzkiego centrum i odrzuciła je za drogę, a zdobyte działa przepadły; w jednym regimencie padli wszyscy kapitanowie. Król dowiedział się o tym i ruszył ku centrum na czele regimentu jazdy smalandzkiej, daleko przed swoimi ludźmi. W płacie mgły natknął się na oddział cesarskich kirasjerów. Został postrzelony w rękę, potem w tułów, i spadł z konia. Jego koń, bez jeźdźca i zbroczony krwią, pogalopował z powrotem do szwedzkich linii.¹⁴

Relacje o ostatnich chwilach króla różnią się szczegółami. Brockington w opracowaniu dla EBSCO umieszcza jego śmierć na szwedzkim lewym skrzydle, dokąd pojechał zagrzewać żołnierzy; Dodge i Fletcher każą mu jechać z prawego skrzydła ku zagrożonemu centrum. Biografia w Britannice mówi tylko, że oddzielił się od swoich ludzi i zginął w zamęcie walki.¹⁵

Szarża Pappenheima

Około południa na pole dotarł Pappenheim z pierwszymi oddziałami swojej jazdy, pytając, gdzie walczy król, i rzucił szwadrony do walki. Przez pewien czas armia Wallensteina była bliska zwycięstwa. Pappenheim został w tej szarży śmiertelnie ranny. Dodge i Fletcher zgodnie ostrzegają, że ze źródeł nie da się ustalić, czy padł przed Gustawem, czy po nim.¹⁶

Punkt zwrotny

Dowództwo przejął Bernard Sasko-Weimarski. Kniphausen, patrząc na rozbitą pierwszą linię piechoty, miał zaproponować uporządkowany odwrót. Bernard odmówił, połączył obie linie w jedną i znów poprowadził całą armię naprzód. W pierwszym impecie Szwedzi odzyskali ciało króla, a za linią przeciwnika wyleciały w powietrze cesarskie wozy z amunicją.¹⁷

Około czwartej po południu nadeszła reszta jazdy Pappenheima i jeszcze raz odepchnęła Szwedów za drogę. Bernard nie ustąpił. W zmierzchu i mgle Szwedzi natarli po raz ostatni i zepchnęli cesarską linię daleko za drogę, zdobywając całą artylerię Wallensteina. Piechota Pappenheima dotarła dopiero po zmroku, w sam raz, by osłonić uporządkowany odwrót.¹⁸

Następstwa

Wallenstein wycofał się nocą i w końcu cofnął się aż do Czech, gdzie rozłożył armię na kwatery. Liczby są przybliżone, a źródła się różnią. Brockington i Rickard podają po około 10 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli po stronie szwedzkiej i 12 tysięcy po cesarskiej, a Dodge szacuje straty cesarskich na dziesięć do dwunastu tysięcy zabitych, rannych i jeńców. Badanie pola bitwy z 2017 roku mówi łącznie o 6 do 9 tysiącach zabitych, a magazyn Archaeology o około 9 tysiącach.¹⁹

Sporny jest nawet werdykt. Dodge nazwał Lützen niewątpliwym zwycięstwem Szwedów, a Britannica pisze o ważnym zwycięstwie. Autorzy badania pola bitwy zauważają, że Wallenstein pierwszy kazał się wycofać, co przemawia za zwycięstwem szwedzkim, ale armia cesarska zdobyła więcej szwedzkich sztandarów, a Szwedzi stracili króla; patrząc z zewnątrz, piszą, zwycięzcy nie było.²⁰

Śmierć króla zmieniła przebieg wojny. Kierownictwo szwedzkiej polityki w imieniu małoletniej królowej Krystyny przejął kanclerz Axel Oxenstierna, a dowództwo w polu Bernard. Dla Wallensteina, pisze Britannica, Lützen było ostatnim punktem zwrotnym kariery: po śmierci Gustawa przestał być cesarzowi niezbędny, a 25 lutego 1634 roku zamordowali go w Chebie (Eger) jego właśni oficerowie. Brockington uważa, że bez strategicznej wizji strona protestancka zaczęła tracić grunt na rzecz cesarskich, aż w 1635 roku Francja otwarcie przystąpiła do wojny przeciw Habsburgom.²¹ › Bitwa pod Wittstock, 1636

Dziedzictwo i pamięć

Michael Roberts, autor biografii króla w Britannice, ocenia, że Gustaw żył dość długo, by zmienić bieg historii Niemiec: jego interwencja zapewniła przetrwanie niemieckiego protestantyzmu wobec kontrreformacji. Dodge, piszący w 1895 roku, nazwał go ojcem nowożytnej sztuki wojennej. Pomnikiem jest nawet szwedzka data jego śmierci: w 1632 roku Szwecja trzymała się jeszcze kalendarza juliańskiego i bitwę oraz śmierć króla wspomina się tam 6, a nie 16 listopada.²²

W 2011 roku archeolodzy odkryli na polu bitwy zbiorowy grób i wydobyli go w wielkich blokach ziemi, które przewieziono do badań w Państwowym Muzeum Prehistorii w Halle. Spoczywało w nim 47 mężczyzn w wieku od 15 do 50 lat. Ponad połowę zastrzelono z pistoletów, karabinków i muszkietów, broni jazdy walczącej z bliska. Badacze wiążą grób z miejscem, w którym według zapisków elitarna szwedzka jednostka zwana Niebieską Brygadą została rozbita niespodziewanym atakiem cesarskiej jazdy. Dodge i Fletcher wymieniają Niebieską Brygadę wśród oddziałów odrzuconych w kryzysie szwedzkiego centrum, który ściągnął tam króla na śmierć.²³ › Bitwa pod Rheinfelden, 1638