Bitwa pod Breitenfeld 1631: Gustaw Adolf łamie Tilly'ego

Gdy jego ciężka jazda ruszyła do ataku bez rozkazu, stary wódz miał podobno wznieść ręce i zawołać, że oficerowie odebrali mu honor i sławę. Hrabia Tilly, mający ponad siedemdziesiąt lat i nigdy dotąd niepokonany w wielkiej bitwie, tej nocy opuścił pole niesiony przez ostatnie kilkaset swoich Walonów.²

Tło: wojna niemal wygrana

Latem 1631 roku wojna trzydziestoletnia wydawała się wygrana dla strony katolickiej. Cesarz był zdecydowany wprowadzić w życie edykt restytucyjny, nakazujący zwrot dóbr kościelnych w ręce katolików, a Johann Tserclaes, hrabia Tilly, wódz Ligi Katolickiej, a teraz także armii cesarskiej, uczynił jego wykonanie, jak pisze Wittich, zadaniem swojego życia. W lipcu 1630 roku król Szwecji Gustaw Adolf wylądował na wybrzeżu Bałtyku w pobliżu Uznamu, ale protestanccy książęta Rzeszy nie spieszyli się, by do niego dołączyć.³ › Bitwa na Białej Górze 1620

20 maja 1631 roku armia Tilly'ego zdobyła szturmem Magdeburg, a miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone. Michael Kaiser w Neue Deutsche Biographie nazywa ten wynik militarnie szkodliwym nawet dla Tilly'ego; Britannica zauważa, jak mocno zgasił nadzieje protestantów. Następnie Tilly zwrócił się przeciw elektorskiej Saksonii, której władca, Jan Jerzy, starał się zachować neutralność. Jego żołnierze plądrowali po drodze, a elektor porzucił neutralność.⁴

Historycy różnie oceniają ten zwrot. Kaiser pisze, że to najazd Tilly'ego zepchnął elektora w ramiona Gustawa; Karl Wittich w starszej Allgemeine Deutsche Biographie dowodzi, że sojusz dojrzewał już wcześniej i nie był skutkiem najazdu. Tak czy inaczej, traktat podpisano w połowie września: 11 września według nowego kalendarza, 1 września według kalendarza juliańskiego, którego wciąż używały Szwecja i protestanckie Niemcy i według którego datuje go Fletcher.⁵

Siły i dowódcy

Głód pchał Tilly'ego naprzód i armia cesarska stanęła pod Lipskiem, drugą stolicą Saksonii. Po ostrzale i groźbach przypominających los Magdeburga miasto poddało się na warunkach 16 września. Tilly zamierzał tam czekać na posiłki, ale jego młodsi oficerowie, przede wszystkim Pappenheim, rwali się do bitwy.⁶

Sprzymierzeni szli ku niemu. Szwedzi przeprawili się przez Łabę pod Wittenbergą i spotkali armię saską w pobliżu Düben, gdzie Gustaw objechał z elektorem szeregi Sasów. Na naradzie wojennej, jak relacjonował sam król, opowiadał się za wyczerpaniem Tilly'ego manewrami; to Jan Jerzy, który chciał jak najszybciej uwolnić swój kraj od grabieży, domagał się natychmiastowej bitwy. Postanowili ruszyć razem na Lipsk i ją zaoferować.⁷

Obie strony liczyły bardzo różnie, a źródła różnią się do dziś. Według spisu wojska ze sztokholmskiego archiwum, przytaczanego zarówno przez Dodge'a, jak i Fletchera, Szwedów było 26 800; Britannica podaje 23 000. Świeżo zaciągniętych Sasów było od 16 do 20 tysięcy. Tilly miał według Fletchera około 32 tysięcy ludzi, według Britanniki 35 tysięcy, a według Rickarda 36 tysięcy. W artylerii sprzymierzeni byli jednak znacznie silniejsi: Britannica liczy 51 szwedzkich dział przeciw 27, a Fletcher prawie sto razem z saskimi.⁸

Najważniejsza różnica tkwiła w sposobie walki. Tilly ustawił piechotę w wielkie kwadraty na wzór hiszpański, tercios, zbite w wiele szeregów w głąb, a jazdę w ciężkich kolumnach na skrzydłach. Gustaw walczył mniejszymi, giętkimi brygadami, z muszkieterami strzelającymi w kilku zaledwie szeregach, z lekkimi działami pułkowymi, które nadążały za piechotą, i z małymi oddziałami muszkieterów rozstawionymi między szwadronami jazdy. Dodge porównuje obie armie do sztywnej sztaby z żeliwa i sprężystej stalowej klingi.⁹

Przebieg bitwy

Kanonada

Wczesnym rankiem 17 września sprzymierzeni ruszyli przez płaską równinę od północy. Sam Gustaw pisał później, że po półtorej godziny marszu ujrzeli straż przednią nieprzyjaciela z działami na wzniesieniu, a za nią całą jego armię. Tilly miał słońce i wiatr za plecami, który niósł pył w twarze Szwedów. Szwedzi zatknęli za kapelusze zielone gałązki i przyjęli hasło „Bóg z nami”; cesarscy odpowiadali hasłem „Jezus Maria”.¹⁰

Mniej więcej od południa obie artylerie ostrzeliwały się przez około dwie i pół godziny, a szwedzkie działa, jak relacjonował król, odpowiadały trzema strzałami na jeden.¹¹

Szarża Pappenheima

Pappenheim nie wytrzymał. Bez rozkazu poprowadził około 5 tysięcy kirasjerów wokół szwedzkiego prawego skrzydła, by uderzyć z flanki. Muszkieterzy rozstawieni wśród szwedzkiej jazdy przyjęli go salwami, a między nimi ruszyła do szarży kawaleria Johana Banéra. Siedem razy Pappenheim zbierał ludzi i atakował ponownie, siedem razy go odparto, aż jego jeźdźcy uciekli w stronę Halle. Pułk piechoty, który Tilly wysłał mu na pomoc, został rozbity w pył.¹²

Ucieczka Sasów

Na drugim skrzydle sprawy potoczyły się odwrotnie. Cesarska jazda hrabiego Fürstenberga uderzyła na Sasów, a gdy padli ich najlepsi puszkarze, cała armia saska poszła w rozsypkę. Sam elektor odjechał galopem ze swoją gwardią przyboczną i zatrzymał się dopiero w Eilenburgu, a razem z Sasami uciekły szwedzkie tabory.¹³

Punkt zwrotny: szwedzkie lewe skrzydło zawraca

Tilly dostrzegł swoją szansę. Wielkimi kwadratami ruszył skośnie w prawo, by zwinąć odsłonięte teraz lewe skrzydło Szwedów. Ale dowodzący tam Gustaw Horn obrócił swoje skrzydło frontem do nowego zagrożenia, obsadzając muszkieterami rowy przy drodze na Düben, a król przysłał mu dwie brygady z drugiej linii, Niemców Vitzthuma i Szkotów Hepburna. Szwedzkie oddziały obracały się i przegrupowywały znacznie szybciej, niż tercios zdołały maszerować, i gdy cesarska piechota dotarła na miejsce, czekał na nią nowy szwedzki front.¹⁴

Wtedy uderzył król. Na czele jazdy prawego skrzydła, Smålandczyków, Ostrogotów i Finów, przeszedł przez pole w bok i na tyły linii Tilly'ego, wjechał na wzgórze, gdzie stały cesarskie działa, zdobył je i obrócił przeciw ich właścicielom. Lennart Torstensson zwrócił szwedzką artylerię tak, by również ostrzeliwała kwadraty, a saskie działa zostały odbite.¹⁵

Wzięci w dwa ognie i szarpani kulami weterani Tilly'ego trzymali się godzinami. O zmierzchu pękli. Cztery pułki walońskie broniły się do końca na skraju niewielkiego lasu i, według Fletchera, około 600 ocalałych wyniosło rannego wodza z pola. Dodge i Fletcher piszą, że Tilly został trafiony trzy razy; Wittich twierdzi, że był tylko lekko ranny.¹⁶

Następstwa

Armia cesarska została rozbita. Zwykle podaje się około 7 tysięcy zabitych i 6 tysięcy jeńców; Fletcher mówi o 7 do 10 tysięcy zabitych, a Kampmann o 12 tysiącach. Tilly stracił całą artylerię i cały obóz. Szwedzi stracili około 2100 ludzi. Wielu jeńców, w większości najemników, od razu zaciągnęło się do armii szwedzkiej.¹⁷

Gustaw nie spodziewał się tak wielkiego zwycięstwa, a już najmniej nad Tillym, którego bardzo szanował. W liście pisanym kilka dni później, przytoczonym przez Fletchera, nazwał je tak rozstrzygającym, że od niego zależało wszystko. Wittich odnotowuje, że uznał je za najważniejsze ze swoich zwycięstw, uważał, że Tilly był tego dnia „gar confus”, i zarzucał mu, że ustawił całe wojsko w jednej linii, bez odwodu; także Dodge zauważa, że dawne wizerunki bitwy pokazują armię Tilly'ego w jednej linii.¹⁸

Na naradzie wojennej w Halle Horn nalegał na natychmiastowy marsz na Wiedeń. Król odmówił. Chciał zabezpieczyć to, co zdobył, i nieodwołalnie związać Saksonię ze swoją sprawą, więc zwrócił się ku bogatym krainom środkowych i południowych Niemiec. Tilly nigdy nie odzyskał dawnej pozycji. Wygrał jeszcze raz, pod Bambergiem w marcu 1632 roku, ale w kwietniu został śmiertelnie ranny przy przeprawie przez Lech pod Rain i zmarł w Ingolstadt.¹⁹ › Bitwa pod Lützen 1632

Dziedzictwo i pamięć

Breitenfeld z dnia na dzień uczyniło Gustawa bohaterem protestanckiej Europy. Broszury, obrazy i medale rozniosły jego sławę po Niemczech, a Britannica zauważa, że okrzyknięto go Lwem Północy. Kampmann opisuje monety i medale bite na pamiątkę zwycięstwa. Dla Britanniki bitwa oznaczała narodziny Szwecji jako wielkiego mocarstwa.²⁰

Historycy wojskowości od dawna widzą w niej przełom w taktyce. Dodge nazwał ją pierwszą wielką bitwą epoki nowożytnej, pierwszą, w której nowa szwedzka taktyka ruchliwości zmierzyła się ze starą hiszpańską taktyką masy; Fletcher widział w niej epokę zarówno w sztuce wojennej, jak i w historii. Wittich uznał ją za odpowiedź na katolickie zwycięstwo na Białej Górze w 1620 roku, zemstę za Magdeburg i grób edyktu restytucyjnego.²¹ › Bitwa pod Rocroi, 1643

Data i sposób jej liczenia

Współcześni nie zgadzali się nawet co do dnia. Strona katolicka używała nowego kalendarza gregoriańskiego, w którym bitwa przypadła 17 września. Szwecja i protestanckie Niemcy trzymały się jeszcze kalendarza juliańskiego, opóźnionego o dziesięć dni, więc dla nich był to 7 września: list króla mówi o wymarszu „siódmego”, a wielki miedzioryt Meriana nosi w tytule datę VII września 1631.²²

Pole bitwy dziś

Pole bitwy leży na północnym skraju Lipska, gdzie wciąż stoi pomnik upamiętniający bitwę. Jego napis, hasło dziewiętnastowiecznych wielbicieli szwedzkiego króla, sławi Gustawa Adolfa jako tego, który pod Breitenfeld ocalił „wolność wiary dla świata”. W 1642 roku Szwedzi odnieśli na tym samym polu drugie zwycięstwo.²³ › 17 września w historii wojskowości