17 września w historii wojskowości: sowiecka agresja na Polskę, 1939, i bitwa nad Antietam, 1862

W nocy z 16 na 17 września ambasadora RP Wacława Grzybowskiego wezwano do Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych w Moskwie i wręczono mu notę. IPN i Muzeum Historii Polski podają godzinę 3, historyk Andrzej Chojnowski drugą w nocy. Wysocki podaje godzinę 3, czyli według niego 1 w nocy czasu środkowoeuropejskiego, i pisze, że Grzybowski oświadczył zastępcy Mołotowa, Władimirowi Potiomkinowi, że oznaczałoby to czwarty rozbiór Polski. Ambasador USA w Paryżu, Bullitt, przekazał depeszą to, co usłyszał od tamtejszego ambasadora RP: „last night Molotov summoned the Polish Ambassador in Moscow and handed him a note” („zeszłej nocy Mołotow wezwał ambasadora polskiego w Moskwie i wręczył mu notę”; przekład nasz).¹

W przekładzie, który ambasada USA w Moskwie wysłała do Waszyngtonu, nota głosiła, że „the Polish State and its Government factually have ceased to exist” („państwo polskie i jego rząd faktycznie przestały istnieć”; przekład nasz), a Armia Czerwona przekroczy granicę polską i weźmie pod opiekę życie i mienie ludności Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Grzybowski odmówił jej przyjęcia.²

Przez granicę

Polska wciąż walczyła z Niemcami: według United States Holocaust Memorial Museum sowiecka agresja postawiła ją wobec wojny na dwa fronty, a Grzelak mówi, że zdecydowana większość polskich sił walczyła już wtedy z Niemcami. Wysocki pisze, że sowieckie oddziały pograniczne i regularne jednostki Armii Czerwonej przekroczyły granicę między 1 a 2 w nocy. Według IPN pierwsze ataki, na strażnice Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP), nastąpiły około 4.40. Ambasador USA w Moskwie, Steinhardt, usłyszał, że wojska sowieckie wkroczyły wzdłuż całej granicy „this morning at dawn” („dziś o świcie”; przekład nasz).³

IPN liczy ponad 600 tysięcy żołnierzy sowieckich, 4700 czołgów i 3300 samolotów bojowych. Czesław Grzelak mówi, że według planu w pierwszym rzucie miało iść 700-800 tysięcy żołnierzy, ale Polskę najechało tylko około 462-465 tysięcy. Wysocki przypisuje dwóm atakującym frontom ponad 460 tysięcy żołnierzy i dodaje, że razem z drugim rzutem był to milion żołnierzy, a do tego wojska pograniczne i NKWD. Po stronie polskiej liczy około 300 tysięcy żołnierzy we wschodnich województwach, z których tylko 100 tysięcy mogło skutecznie walczyć, a Grzelak ocenia KOP na około 12,5 tysiąca ludzi.⁴

„Z bolszewikami nie walczyć”

Naczelny Wódz, marszałek Edward Śmigły-Rydz, przebywał w Kutach, jak pisze Wysocki; według Wysockiego i Grzelaka pierwszą wiadomość o agresji marszałek otrzymał około 6 rano. Wieczorem, według Wysockiego około 22, marszałek wydał dyrektywę, którą Muzeum Historii Polski cytuje: „Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów”. Chojnowski zauważa, że dyrektywa nie wykluczała oporu, a Wysocki, że do wielu związków dotarła za późno albo wcale.⁵

Wilno, Grodno i KOP

IPN datuje obronę Wilna na 18 i 19 września, a Grodna na 20 i 21 września; Grzelak mówi o kilkugodzinnej obronie Wilna i trzydniowej obronie Grodna. KOP gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna walczył pod Szackiem, według IPN 28 i 29 września, a potem pod Wytycznem.⁶

Gen. Józef Olszyna-Wilczyński, dowódca Okręgu Korpusu nr III w Grodnie, i jego adiutant kpt. Mieczysław Strzemeski zostali zamordowani. Chojnowski mówi, że generał wraz ze sztabem dostał się do niewoli, a Grzelak datuje zbrodnię na 22 września i umieszcza ją pod Sopoćkiniami. IPN dodaje, że rozstrzelano około 300 obrońców Grodna i 150 marynarzy Flotylli Pińskiej.⁷

Przez most na Czeremoszu

Według Polskiego Słownika Biograficznego marszałek o północy z 17 na 18 września przekroczył most na Czeremoszu i przeszedł do Rumunii, gdzie go internowano. Muzeum Historii Polski pisze, że rząd i marszałek przekroczyli granicę z Rumunią w Kutach, a United States Holocaust Memorial Museum, że rząd polski opuścił kraj tego samego dnia. Muzeum dodaje, że opuszczenie kraju przez najwyższego dowódcę, gdy wojsko wciąż walczyło, nadal budzi spory wśród historyków.⁸

Rozbiór i bilans

28 września Niemcy i Związek Sowiecki podpisały w Moskwie traktat o granicach i przyjaźni, jak podaje IPN, a polski protest z 30 września, cytowany przez Wysockiego, potępia „the September 28 agreement” („układ z 28 września”; przekład nasz). United States Holocaust Memorial Museum datuje rozbiór Polski na 29 września, a linię demarkacyjną prowadzi wzdłuż Bugu.⁹

Wysocki pisze, że walki z Sowietami we wrześniu 1939 roku kosztowały życie 3000-3500 polskich żołnierzy i cywilów, a według innych danych 6000-7000 poległych i zamordowanych, do tego około 20 tysięcy rannych i zaginionych oraz 240-250 tysięcy żołnierzy, żołnierzy KOP i policjantów wziętych do niewoli; straty sowieckie ocenia na 2500-3000 zabitych i 6000-7000 rannych. Grzelak podaje około 6-7 tysięcy zabitych, poległych w walce lub zamordowanych w egzekucjach, i około 10 tysięcy rannych wśród polskich żołnierzy walczących z Armią Czerwoną. IPN przytacza szacunki, według których w samym wrześniu 1939 roku żołnierze Armii Czerwonej i funkcjonariusze sowieckich służb zamordowali 2,5 tysiąca jeńców i kilkuset cywilów, i podaje, że w ciągu dwóch lat okupacji w głąb ZSRR trafiło co najmniej 800 tysięcy obywateli polskich; liczba ta, jak zaznacza IPN, obejmuje jeńców, więźniów łagrów, deportowanych, zmobilizowanych do Armii Czerwonej, osoby, które podjęły pracę w ZSRR, oraz ewakuowanych. Raport w aktach rządu polskiego z 1939 roku stwierdzał: „Kraj zalany plus minus 400.000 armją sowiecką”. Całą kampanię opisujemy w artykule o agresji ZSRR na Polskę.¹⁰