Bitwa na Białej Górze 1620: dwie godziny, które zakończyły czeskie powstanie

Była niedziela, a ewangelia czytana tego ranka w katolickim obozie nakazywała oddać cesarzowi to, co cesarskie. Po drugiej stronie doliny, na nagim stoku zwanym Białą Górą, za dwoma pospiesznie usypanymi szańcami czekała armia zbuntowanego Królestwa Czeskiego, głodna, nieopłacona i bliska buntu. Jej króla nawet przy niej nie było: Fryderyk V jadł w Pradze obiad z dwoma angielskimi posłami. Zanim wyjechał z miasta, jego wojsko już uciekało. Bitwa, która zakończyła czeskie powstanie, a z nim na trzy stulecia samodzielność czeskich stanów, skończyła się niemal, zanim na dobre się zaczęła.²

Tło: okno zamku praskiego

Czechy przed 1618 rokiem były królestwem wielu wyznań: luteranie, kalwiniści i spadkobiercy Jana Husa żyli obok katolickiej mniejszości, a swobodę religijną gwarantował królewski list wydany przez cesarza Rudolfa II w 1609 roku. Jego następca Maciej go obchodził, a w 1617 roku sejm czeski nakłoniono, by przyjął jako przyszłego króla jego kuzyna Ferdynanda Styryjskiego, gorliwego katolika. Wkrótce wybuchły spory o protestanckie kościoły zbudowane na ziemiach kościelnych, a jeden z nich zburzono.³

23 maja 1618 roku grupa protestanckich szlachciców pod wodzą hrabiego Henryka Macieja Thurna wtargnęła na zamek praski i wyrzuciła przez wysokie okno dwóch królewskich namiestników, Jarosława Martinica i Wilhelma Slavatę, wraz z ich sekretarzem. Defenestracja praska zapoczątkowała powstanie czeskich stanów i, jak się okazało, wojnę trzydziestoletnią. Stany powołały własny rząd i zaczęły zbierać wojsko.⁴

Gdy w marcu 1619 roku zmarł Maciej, Ferdynand został po nim królem i cesarzem. Czesi go zdetronizowali, a 26 sierpnia 1619 roku ich sejm ofiarował koronę Fryderykowi V, kalwińskiemu elektorowi Palatynatu i zięciowi Jakuba I, króla Anglii. Fryderyk przyjął koronę. Jezuici, jak odnotował Gardiner, szeptali, że będzie królem tylko na jedną zimę, i przydomek przylgnął do niego na zawsze.⁵ › Bitwa pod Humiennem 1619

Fryderyka wybrano ze względu na przyjaciół, których miał przyprowadzić, a ci nie przybyli. Unia Protestancka nie chciała za niego walczyć, a Jakub I wolał pośredniczyć. Ferdynandowi poszło znacznie lepiej. Maksymilian Bawarski, przywódca Ligi Katolickiej, zgodził się przysłać armię w zamian za godność elektorską Fryderyka, luterański elektor saski Jan Jerzy stanął po stronie cesarza, a Hiszpania wysłała wojska pod Spinolą na nadreńskie ziemie samego Fryderyka. Latem 1620 roku Unia zawarła w Ulm z Ligą układ o neutralności i Fryderyk został sam.⁶

Armie i dowódcy

Strona katolicka miała dwie armie. Wojskiem cesarskim dowodził hrabia Karol Bonawentura de Bucquoy, armią Ligi Katolickiej Walończyk Johann Tserclaes hrabia Tilly, a Maksymilian Bawarski był przy niej osobiście. 20 września 1620 roku obie armie wkroczyły razem do Czech i skierowały się na Pragę.⁷

Armią czeską dowodził Krystian z Anhaltu, główny doradca Fryderyka, a wśród jego oficerów był hrabia Thurn; sojusznikami byli węgierscy jeźdźcy przysłani przez księcia Siedmiogrodu Gabriela Bethlena. Gardiner ocenił, że Anhalt był odważny, ale nie budził zaufania. Jego żołnierze od miesięcy nie dostawali żołdu: Gindely opisuje armię w nieustannym stanie buntu, a Węgrzy łupili zarówno wrogów, jak i swoich.⁸

Liczebność jest niepewna. EBSCO podaje około 15 tysięcy żołnierzy cesarskich i około 10 tysięcy Ligi wobec mniej więcej 15 tysięcy Czechów, wśród których wielu było niewyszkolonymi ochotnikami. Herodote.net mówi o 21 tysiącach Czechów przeciw około 25 tysiącom cesarskich. Gindely, piszący w latach osiemdziesiątych XIX wieku, uważał, że choroby zmniejszyły armię Ligi do około 12 tysięcy, a cesarską do niespełna 15 tysięcy, i że obie strony były może niemal równe liczebnie, ale nie duchem.⁹

Przebieg bitwy

Wyścig do Pragi. Przez kilka tygodni Anhalt szedł za armiami katolickimi przez zachodnie Czechy, nie ryzykując bitwy. Gdy na początku listopada wymknęły się w stronę Pragi, pospieszył, by dotrzeć tam pierwszy, i w nocy z 7 na 8 listopada stanął na Białej Górze, niskim płaskowyżu na zachodnim skraju miasta. Kazał usypać dwa szańce i ustawić w nich swoje nieliczne działa. Parker pisze, że liczył, iż przeciwnicy nie odważą się atakować tak późną jesienią.¹⁰

Pozycja. Teren sprzyjał obrońcom. Czesi zajmowali wzniesienie, prawe skrzydło osłaniał im królewski zwierzyniec Gwiazda (Hvězda) z myśliwskim letniskiem na planie gwiazdy, a u stóp stoku płynął potok. Armie katolickie musiały go przekroczyć, zanim mogły zaatakować.¹¹

Narada. Wodzowie katoliccy się spierali. Ranny kilka dni wcześniej Bucquoy chciał uniknąć szturmu i obejść pozycję, Tilly i Maksymilian chcieli walczyć od razu. Towarzyszący armii zakonnik, według Gindely'ego karmelita ojciec Dominik, według Gardinera dominikanin, wezwał ich do natarcia w imię Boże i Bucquoy ustąpił.¹²

Natarcie. Około południa wojska katolickie przeszły potok i ruszyły pod górę. Tilly rzucił swoich dobrze wyszkolonych i dobrze uzbrojonych żołnierzy prosto na czeską linię, a według Herodote.net cesarscy rozstrzygnęli sprawę jeszcze tego popołudnia.¹³

Punkt zwrotny: panika

Wtedy armia czeska się załamała. Węgierscy jeźdźcy, na których Fryderyk liczył najbardziej, uciekli niemal bez walki, a ich ucieczka zasiała panikę w całym wojsku. Szańce z działami wpadły w ręce atakujących, a Czesi rzucili się do ucieczki we wszystkich kierunkach, po stokach w stronę Pragi i Wełtawy. Według Parkera i Gindely'ego bitwa trwała około godziny, według EBSCO i Herodote.net około dwóch.¹⁴

Straty były niewielkie jak na tak rozstrzygający dzień. Herodote.net liczy około 2 tysięcy zabitych Czechów wobec kilkuset po stronie cesarskiej; Gindely, na podstawie badanych przez siebie relacji, podaje 1600 ciał znalezionych na polu i może tysiąc utopionych, wobec 250 zabitych żołnierzy cesarza i Ligi. Angielski poseł w Czechach, cytowany przez Parkera, od razu zrozumiał, co się liczy: straty w ludziach były po obu stronach podobne, ale utrata dział, taborów i dobrego imienia sprawiła, że cesarscy trzymają odtąd Czechy z prawa podboju.¹⁵

Następstwa

Fryderyk wyjechał z zamku praskiego za późno i w drodze dowiedział się, że jego armia jest rozbita. Następnego ranka król, królowa i dwór w pośpiechu opuścili miasto. Fryderyk nigdy już nie zobaczył Czech; zmarł na wygnaniu w Niderlandach. Thurn uciekł na Morawy.¹⁶

Praga upadła od razu, a mieszczanie, którzy poddali się bez oporu, na próżno liczyli na łaskę. Żołnierze cesarscy łupili miasto i okolice, a podejrzanych o bunt zabijano bez sądu. Morawy, Śląsk i Łużyce poddały się w ciągu kilku miesięcy.¹⁷ › Bitwa pod Chocimiem 1621

Rozliczenie nadeszło następnego lata. W lutym 1621 roku aresztowano przywódców powstania i postawiono ich przed specjalnym sądem. 21 czerwca 1621 roku na praskim Rynku Staromiejskim stracono dwudziestu siedmiu z nich, szlachciców i mieszczan. Rektorowi uniwersytetu Janowi Jesseniusowi przed ścięciem wyrwano język, a głowy straconych wystawiono na Staromiejskiej Wieży Mostowej.¹⁸

Majątki wszystkich, którzy poparli powstanie, skonfiskowano i tanio sprzedano katolickim stronnikom cesarza, a miejsce dawnej szlachty zajęła nowa, katolicka i w dużej mierze niemieckojęzyczna. Protestantom kazano przejść na katolicyzm albo opuścić królestwo; wiele rodzin wyemigrowało, wśród nich uczony Jan Amos Komeński, a praski uniwersytet oddano jezuitom. W 1627 roku Ferdynand narzucił nową konstytucję, która uczyniła koronę dziedziczną w jego rodzie, przeniosła czeską kancelarię do Wiednia i sprowadziła sejm do roli cienia.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

Dla Habsburgów i świata katolickiego Biała Góra była triumfem, pierwszym wielkim zwycięstwem wojny trzydziestoletniej. Parker widzi w niej bitwę, która pozwoliła Habsburgom zakończyć rządy konstytucyjne w Czechach i krajach sąsiednich i ustanowić władzę autorytarną, trwającą trzy stulecia, aż do powstania Czechosłowacji w 1918 roku. Sama wojna przeniosła się do Palatynatu, Danii i północnych Niemiec i trwała aż do pokoju westfalskiego w 1648 roku.²⁰ › Bitwa pod Lutter 1626

Dla Czechów stała się wielką narodową katastrofą. Radio Praga nazywa ją przełomowym momentem w dziejach ziem czeskich, a wygnanie tak wielu szlachciców, mieszczan i uczonych było, słowami praskiego teologa Pavla Černego, ciosem, po którym królestwo nie podniosło się przez stulecia. Dwudziestu siedmiu straconych wspomina się jako męczenników narodu, a historię bitwy poznaje każde czeskie dziecko w szkole.²¹

Pole bitwy dziś

Pole bitwy leży w praskiej dzielnicy noszącej jej imię, Bílá Hora, gdzie miejsce walk upamiętnia pomnik, a w pobliżu odbywają się kostiumowe rekonstrukcje bitwy. Tuż obok rozciąga się zwierzyniec Hvězda (Gwiazda), założony w 1534 roku, z renesansowym letniskiem na planie sześcioramiennej gwiazdy, w którym Maksymilian i Bucquoy spędzili noc po bitwie. W mieście o egzekucjach z 1621 roku przypominają Rynek Staromiejski i Staromiejska Wieża Mostowa.²² › 8 listopada w historii