Bitwa morska pod Saint-Martin-de-Ré 1622: flota hugenotów przeciw królowi

Wyspa Ré leży naprzeciw La Rochelle, u wejścia do kanału, który prowadzi do miasta z Zatoki Biskajskiej. Jesienią 1622 roku cieśnina między wyspą a lądem, Pertuis Breton, stała się areną bitwy morskiej między flotą króla Ludwika XIII a flotą najbardziej upartego z jego protestanckich miast.²

Tło

Po zabójstwie Henryka IV w 1610 roku korona pod rządami jego syna Ludwika XIII stała się wyraźniej katolicka, a hugenoci, czyli francuscy protestanci, w latach dwudziestych XVII wieku chwycili przeciw niej za broń. W 1620 roku król wymusił przywrócenie katolickiego kultu w protestanckim Béarnie, a zgromadzenie polityczne hugenotów obradujące w La Rochelle odpowiedziało mu otwartym oporem. Najważniejszym wodzem buntowników został Henryk, książę de Rohan.³

Wojna 1621 roku w decydującym momencie poszła koronie źle. Ludwik zdobył po oblężeniu Saint-Jean-d'Angély, ale jego armia stała prawie trzy miesiące pod Montauban i w połowie listopada odstąpiła od oblężenia. Wiosną 1622 roku król znów ruszył w pole, zajął kilka miast hugenockich i obległ Montpellier.⁴ › Bitwa pod Jarnac, 1569

La Rochelle było wielkim portem hugenotów i miało własną flotę. Jej admirałem był Jean Guiton, któremu miasto powierzyło okręty, gdy wróciły niepokoje. Historyk francuskiej marynarki Charles de La Roncière opisuje go jako spokojnego armatora i ławnika miejskiego, który narzucił swojej eskadrze surową dyscyplinę. Przez lata 1621 i 1622 okręty Guitona toczyły wzdłuż wybrzeża nieustanną wojnę z eskadrami królewskimi, a ludzie króla wznosili pod miastem fort, nazwany Fort Louis.⁵

Floty i dowódcy

Flotą królewską dowodził Karol Lotaryński, książę de Guise. Złożyły się na nią okręty z Bretanii i z Morza Śródziemnego, statki kupców z Saint-Malo, eskadra galer wiosłowych pod własnym generałem oraz wielki Galeon Maltański, okręt wojenny wypożyczony od joannitów z Malty. Za flotą płynął hrabia de La Rochefoucauld z 1500 piechurami i 200 szlachcicami ochotnikami, gotowymi do desantu po zwycięstwie na morzu.⁶

Okręty Guitona były mniejsze od królewskich galeonów, w dużej części były to uzbrojone statki handlowe, a wraz z nimi płynęły brandery. Wiceadmirałem był Macquin, który przysiągł, jak przechwalali się przed wyjściem w morze mieszkańcy La Rochelle, spalić okręt królewskiego admirała.⁷

Liczebność obu flot jest niepewna, a każda liczba ma swoją stronę. La Roncière, który korzystał z listów oficerów królewskich, liczy 72 okręty królewskie z mniej więcej 14 000 ludzi przeciw 56 okrętom La Rochelle z pięcioma do sześciu tysięcy ludzi. Jean-Louis Monnot, opierając się na liście kapitana królewskiej galery, podaje 70 przeciw 56. Historycy z La Rochelle, P.-S. Callot i Louis Meschinet de Richemond, przypisują Guitonowi tylko 39 mniejszych okrętów i około 5000 ludzi. Londyński druk z 1622 roku, otwarcie sprzyjający stronie królewskiej, daje flocie La Rochelle 70 okrętów.⁸

Przebieg bitwy

Flota królewska dotarła w zasięg wzroku lądu 24 października, ale martwa cisza pozwalała jej posuwać się tylko z przypływem. W kolejnych dniach Guise podzielił flotę na trzy eskadry, swoją, wiceadmirała Saint-Luca i kontradmirała Mantina, po czym wszedł w Pertuis Breton.⁹

Rankiem 27 października flota La Rochelle stała na kotwicy na otwartej redzie przed Saint-Martin. Bitwę zaczęły w ciszy galery, które płynęły szeregiem i strzelały z dziobowych dział, a sam Guise wszedł na pokład jednej z nich, by ocenić donośność dział przeciwnika.¹⁰

Wtedy zerwał się wiatr. Okręty Guitona podeszły wzdłuż mielizn wyspy i zyskały położenie na wietrze, podczas gdy ciężkie okręty królewskie nie mogły halsować pod wiatr. Około trzeciej po południu flota La Rochelle runęła na królewską awangardę pod wodzą Saint-Luca.¹¹

Walka z bliska była zażarta. Okręt Postillon z La Rochelle, z mniej więcej dwustu ludźmi na pokładzie, poszedł na dno od królewskiego ognia; ocaleli tylko kapitan, jeden z radców miasta i garstka innych. Inni kapitanowie z La Rochelle sczepili się z królewskim okrętem Marguerite i weszli na jego pokład. Byli bliscy zdobycia go, gdy nadpłynął holowany przez galery Galeon Maltański i odpędził napastników.¹²

Punkt zwrotny

Widząc, że awangarda jest w niebezpieczeństwie, Guise sam skierował okręt flagowy na główne siły La Rochelle. Według druku z 1622 roku jego oficerowie i piloci na kolanach błagali go, by tego nie robił. Flota La Rochelle zwróciła się teraz przeciw okrętowi flagowemu i pod osłoną ognia przyczepiła do jego burty bosakami dwa brandery połączone łańcuchem. Płomienie wspięły się po olinowaniu aż na szczyty masztów.¹³

Pokład omiatał ogień muszkietów, a Vincheguerre, jeden z kapitanów Guise'a, padł zastrzelony tuż obok niego. Salwy oddane na linii wody oderwały brandery, załoga gasiła pożar, a na pomoc admirałowi nadpłynęły królewskie galeony i galery. Według druku z 1622 roku ogień ugaszono w niespełna godzinę.¹⁴

Bitwa trwała jeszcze po zmierzchu. Obie strony zużyły ogromną ilość prochu: La Roncière i Callot, ten ostatni za kronikarzem z La Rochelle Mervaultem, mówią o ponad 14 000 strzałów armatnich, a druk z 1622 roku o ponad 15 000. Gdy zapadła noc, Guiton, którego okręt był podziurawiony i ledwo sterowny, odszedł ku płyciznom wyspy, a jego flota rozproszyła się w ciemności.¹⁵

Ciemność ocaliła znaczną część floty La Rochelle. Według obu relacji królewskich załogi z La Rochelle przemykały przez szyki wroga, wykrzykując hasło floty królewskiej, a w zamęcie królewskie okręty wpadały jeden na drugi. Okręt flagowy Guise'a, który w pościgu wszedł na trzy sążnie wody, musiał samotnie stanąć na kotwicy i wywiesić latarnie.¹⁶

Następnego dnia flota królewska znów stanęła do bitwy, ale okręty La Rochelle schroniły się na płyciznach przy wyspie, dokąd duże jednostki nie mogły za nimi wejść; druk z 1622 roku liczy, że około dwudziestu z nich osiadło tam na mieliźnie. W ciszy królewskie galery dopadły Saint-Louis, okręt, który mieszkańcy La Rochelle zdobyli rok wcześniej na księciu de Nevers. Według druku został zatopiony. La Roncière, który korzystał z innych listów królewskich, pisze, że jego dowódca, wiceadmirał Macquin, rzucił się do morza i utonął, ale porucznik zebrał garstkę ludzi, odparł abordaż i doprowadził rozbity okręt do portu. Callot również odnotowuje śmierć Macquina.¹⁷

Skutki

Niemal wszystkie rachunki strat pochodzą ze strony królewskiej. Séguiran de Bouc, sierżant bitewny floty królewskiej, pisał, że La Rochelle straciło sześć lub siedem okrętów i ponad 1500 ludzi zabitych lub wziętych do niewoli, a flota królewska około 450 zabitych i rannych. Monnot i Meschinet de Richemond także podają 1500 ludzi strat po stronie La Rochelle. Londyński druk twierdzi, że zatopiono dziesięć okrętów La Rochelle, zginęło lub utonęło ponad 2000 ludzi, a po stronie królewskiej padło około 400.¹⁸

Dzień po bitwie Guise zmusił do kapitulacji niewielki fort na wysepce La Dive koło L'Aiguillon, który wcześniej zajęli ludzie z La Rochelle. Szykował się do pościgu za Guitonem między mieliznami Ré, gdy posłaniec przywiózł wieść o pokoju: w październiku król zawarł układ z hugenotami w Montpellier.¹⁹

Guiton nie poddał się od razu i w następnych dniach jeszcze strzelano. W połowie listopada przybył na pokład królewskiego okrętu flagowego i ofiarował Guise'owi swoją banderę jako przedstawicielowi króla. Guise położył na niej dłoń i oddał ją, mówiąc, że nie zdobył jej w walce, uściskał admirała z La Rochelle i pochwalił odwagę jego kapitanów. Guiton odparł, że Bóg dotąd dawał mu łaskę, by nigdy nie odwrócił się plecami do wroga. La Roncière datuje to spotkanie na 13 listopada, Callot na 14 listopada.²⁰

Pokój w Montpellier zakończył pierwsze z tych powstań. Mury Montpellier rozebrano, a niezdobyte La Rochelle pozostało najważniejszą twierdzą hugenotów we Francji.²¹ › Największe bitwy morskie w historii

Dziedzictwo i pamięć

Pokój okazał się tylko rozejmem. Gdy wojna wróciła, Guiton znów objął dowództwo floty La Rochelle i we wrześniu 1625 roku poniósł pod Ré ciężką klęskę z rąk floty królewskiej pod wodzą Montmorency'ego.²²

W lipcu 1627 roku książę Buckingham wylądował na wyspie Ré z angielską armią, by wesprzeć miasto, ale nie zdobył królewskiej cytadeli Saint-Martin i odpłynął. Richelieu odciął wówczas La Rochelle od lądu wieloma kilometrami szańców, a od morza wielką groblą. Guiton został wybrany merem w 1628 roku, w samym środku oblężenia, i kierował obroną, aż głód zmusił miasto do kapitulacji pod koniec października 1628 roku.²³ › Bitwa pod Rocroi, 1643

Sam Guiton po kapitulacji trafił na pewien czas na wygnanie. Później służył królowi na morzu jako dowódca okrętu we flocie królewskiej i zmarł w 1654 roku.²⁴

Sprawdź swoją wiedzę o wojnach tej epoki w quizie o bitwach epoki nowożytnej albo czytaj dalej w dziale epoka nowożytna.