Kto wygrał drugą bitwę pod Newbury?
Nikt nie odniósł wyraźnego zwycięstwa. 27 października 1644 roku znacznie silniejsze armie Parlamentu zaatakowały pozycję rojalistów na północ od Newbury z dwóch stron i zdobyły Speen, ale nie zdołały wziąć Shaw House. W nocy król się wymknął. Dla Parlamentu prawdziwą porażką była ta ucieczka: spór, jaki wywołała wśród jego generałów, doprowadził do ustawy o samowyrzeczeniu i powstania Armii Nowego Wzoru.2
Newbury w hrabstwie Berkshire widziało dwie bitwy angielskiej wojny domowej w odstępie niewiele ponad roku. Pierwsza rozegrała się we wrześniu 1643 roku. Druga, stoczona 27 października 1644 roku tuż na północ od miasta, wokół wsi Speen i dworu Shaw House, jest pamiętana nie tyle z przebiegu walki, ile z tego, czego Parlament potem nie zrobił. Data podana jest według starego stylu, czyli kalendarza juliańskiego, którego Anglia używała do 1752 roku.3
Tło: jesień 1644 roku
Lato przyniosło obu stronom ciężkie porażki. W lipcu rojaliści stracili północ Anglii pod Marston Moor, a we wrześniu armia Parlamentu dowodzona przez hrabiego Essex została osaczona i pobita pod Lostwithiel w Kornwalii. Karol I ruszył wtedy na wschód. Jego celem nie był Londyn, lecz odsiecz trzech oblężonych garnizonów rojalistów: Banbury, Basing House i zamku Donnington, twierdzy na wzgórzu tuż na północ od Newbury.4
Donnington był wart walki. Panował nad drogą z Southampton do Oksfordu i nad drogą z Londynu na zachód, a jego komendant John Boys otoczył stary zamek wałami ziemnymi. Ostrzał wojsk Parlamentu tej jesieni rozbił trzy jego wieże, ale załoga wytrwała.5
Armie i dowódcy
Parlament zebrał siły w Basingstoke: armię Związku Wschodniego hrabiego Manchester, armię sir Williama Wallera i to, co zostało z armii Essexa po Lostwithiel. Sam Essex zachorował i nie wziął udziału w bitwie, więc połączonymi siłami dowodzili Manchester i Waller, a Oliver Cromwell był generałem porucznikiem jazdy u Manchestera.6
Źródła zgadzają się, że Parlament miał większą armię, ale nie co do liczb. Serwis British Civil Wars Uniwersytetu w Newcastle podaje około 19 tysięcy żołnierzy Parlamentu przeciw 10 tysiącom króla; BCW Project Davida Planta niemal 17 500 przeciw około 9 tysiącom; a Battlefields Trust około 16 600, w tym 7300 jazdy, przeciw około 4 tysiącom jazdy i 5500 piechoty rojalistów. Część królewskiej kawalerii wysłano na północ, na odsiecz Banbury.7
Karol zajął silną pozycję obronną na północ od Newbury, między rzekami Kennet i Lambourn, pod osłoną dział zamku Donnington. Od zachodu jego bratanek, książę Maurycy, trzymał wieś Speen i usypał tam szańce dla swoich dział. Od wschodu stał Shaw House, ufortyfikowany dwór, którego obrońcami według Davida Planta dowodził pułkownik George Lisle; Newbury Today wymienia Jacoba Astleya.8
Przebieg bitwy
Wojska Parlamentu nadeszły od wschodu i 26 października stoczyły potyczki o Clay Hill, wzgórze górujące nad Shaw House; po jego zajęciu ustawiły tam baterię. Zamiast atakować od czoła, podzieliły następnie armię. Waller z większością wojsk, około 12 tysiącami ludzi, oraz z Cromwellem i sir Williamem Balfourem na czele jazdy wyruszył w długi nocny marsz na północ, wokół Donnington, by uderzyć na Speen od zachodu. Manchester pozostał na Clay Hill i miał zaatakować Shaw House, gdy sygnał Wallera da znać, że natarcie od zachodu się zaczęło.9
Plan od początku się nie powiódł. O świcie 27 października Manchester przeprowadził wczesny atak na Shaw House, pomyślany tylko jako pozorny; został odparty. Marsz Wallera trwał tak długo, że stanął na pozycji dopiero około drugiej po południu.10
Gdy wreszcie uderzył, jego piechota zdobyła szańce pod Speen, wzięła działa księcia Maurycego i wyparła rojalistów ze wsi. Potem do walki weszła jazda Parlamentu. Konnica Balfoura najpierw odepchnęła rojalistów i podeszła tak blisko, że sam król omal nie został otoczony, dopóki królewska gwardia przyboczna nie uderzyła i jej nie odrzuciła. Jazda Cromwella, zwykle tak skuteczna, została pobita, a piechota rojalistów zatrzymała piechotę Wallera.11
Punkt zwrotny: atak, który przyszedł za późno
Manchester nie ruszył na czas, by wesprzeć Wallera. Newbury Today pisze, że zwlekał z głównym atakiem, a serwis z Newcastle, że w ogóle nie usłyszał sygnału. Dopiero około czwartej, gdy zapadał zmierzch, zaatakował Shaw House po raz drugi. Obrońcy wytrwali i walka wygasła razem ze światłem dnia.12
Battlefields Trust ocenia straty na 500 do 700 ludzi po każdej stronie; Newbury Today pisze tylko, że obie armie poniosły ciężkie straty. Zarówno serwis z Newcastle, jak i BCW Project uznają wynik za nierozstrzygnięty.13
Następstwa: król się wymyka
Karol utrzymał pole, ale jego armia była słabsza liczebnie i wciśnięta między dwa zgrupowania nieprzyjaciela, a dowódcy uznali pozycję za nie do utrzymania. Tej nocy armia odmaszerowała na północ, ku Oksfordowi, zostawiając rannych i artylerię w zamku Donnington. Parlament nie podjął poważnego pościgu.14
Niespełna dwa tygodnie później, 9 listopada, król wrócił ze świeżymi siłami, zabrał działa z zamku i zaproponował bitwę. Dowódcy Parlamentu spierali się, czy ją przyjąć: Cromwell chciał atakować, Manchester wolał ostrożność. Rojaliści znów odeszli niepokojeni.15
Dziedzictwo i pamięć
Parlamentowi wymknęło się zwycięstwo, choć miał niemal dwukrotną przewagę liczebną. Cromwell obwinił Manchestera, a ich spór stał się publiczny. Wzmocnił tych w Parlamencie, którzy chcieli zmienić sposób prowadzenia wojny, i w kwietniu 1645 roku ustawa o samowyrzeczeniu (Self-denying Ordinance) zakazała członkom Parlamentu sprawowania dowództw wojskowych. Armie Essexa, Manchestera i Wallera połączono w Armię Nowego Wzoru.16 › Bitwa pod Worcester, 1651
Zamek Donnington przetrwał dwudziestomiesięczne oblężenie, aż do kwietnia 1646 roku.17
Pole bitwy dziś
Wiele się tu zmieniło, ale część terenu wciąż można zobaczyć. Shaw House, rojalistyczny punkt oporu, nadal stoi. Na północ od miasta ruiny zamku Donnington, pod opieką English Heritage, wciąż górują nad polami, na których stały armie.18
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”. ↩
- British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; Royal Museums Greenwich, „Which years are leap years and can you have leap seconds?”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”. ↩
- British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”. ↩
- English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”. ↩
- David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”. ↩
- British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”. ↩
- Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”. ↩
- David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”. ↩
- English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”; David Plant, „The Second Battle of Newbury, 1644”; The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”. ↩
- The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; British Civil Wars, „The Second Battle of Newbury”. ↩
- English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”. ↩
- The Battlefields Trust, „Battle of Newbury II”; Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought”; English Heritage, „The Siege of Donnington Castle”. ↩
Źródła
- The Battlefields Trust, Battlefields Hub, „Battle of Newbury II” (po angielsku)
- Newbury Today, „On this day 380 years ago, the Second Battle of Newbury was fought” (po angielsku)
- British Civil Wars (Newcastle University Library and the National Civil War Centre), „The Second Battle of Newbury” (po angielsku)
- David Plant, BCW Project (British Civil Wars, Commonwealth and Protectorate), „The Second Battle of Newbury, 1644” (po angielsku)
- English Heritage, „The Siege of Donnington Castle” (po angielsku)
- Royal Museums Greenwich, „Which years are leap years and can you have leap seconds?” (po angielsku)
