Czym była operacja Torch?
Operacja Torch była amerykańsko-brytyjską inwazją na podległe Francji Vichy Maroko i Algierię, rozpoczętą 8 listopada 1942 roku. Trzy zespoły desantowe pod dowództwem Dwighta D. Eisenhowera wylądowały pod Casablancą, Oranem i Algierem; po najwyżej trzech dniach walk Francuzi przerwali ogień, a alianci zyskali bazę do kampanii w Tunezji.1
8 listopada 1942 roku wojska amerykańskie i brytyjskie wylądowały w Maroku Francuskim i Algierii, terytoriach wiernych reżimowi marszałka Pétaina w Vichy. Operacja Torch wysadziła na ląd od około 107 000 do 112 000 żołnierzy wokół Casablanki, Oranu i Algieru, a w ciągu trzech dni Francuzi przestali walczyć. Historycy US Navy nazywają ją największą do tamtej pory amerykańską kampanią na teatrze atlantyckim.2
Kto wygrał operację Torch i dlaczego?
Wygrali alianci. Około 107 000 żołnierzy amerykańskich i brytyjskich wylądowało jednocześnie w trzech odległych od siebie miejscach i w ciągu trzech dni dowódcy Vichy uznali, że dalszy opór nie ma sensu. Admirał Darlan, naczelny dowódca wszystkich sił Vichy, 10 listopada nakazał przerwać ogień, a Francuska Afryka Północna zmieniła stronę.3
Tło: spór o drugi front
Latem 1942 roku Rommel zdobył Tobruk, armie niemieckie parły na Stalingrad, a Moskwa domagała się drugiego frontu. Amerykańscy planiści George'a Marshalla chcieli uderzyć przez La Manche; Brytyjczycy uważali to za przedwczesne i forsowali Afrykę Północną. Roosevelt, który chciał szybkiej akcji, przeforsował swoje zdanie wbrew własnym doradcom i poparł Churchilla, a 24 lipca Połączeni Szefowie Sztabów zobowiązali się do desantu jesienią. Dwight D. Eisenhower został w połowie sierpnia naczelnym dowódcą, a całą operację zaplanowano i przeprowadzono w mniej więcej trzy miesiące.4
Dlaczego desant miał amerykańską twarz
Armia Vichy w Afryce miała rozkaz bronić terytorium przed każdym napastnikiem i żywiła urazę do Wielkiej Brytanii: w lipcu 1940 roku Royal Navy zaatakowała flotę francuską w Mers-el-Kébir, by nie wpadła w ręce Niemców, i zabiła wielu francuskich marynarzy. Operacji nadano więc możliwie amerykański charakter i nawet w większości brytyjskie siły pod Algierem lądowały pod dowództwem amerykańskiego generała. Wolnych Francuzów de Gaulle'a nie dopuszczono do tajemnicy.5
Gdzie lądować
Wybór miejsc desantu był najtrudniejszą decyzją planistów, a spór trwał tygodniami. Czy ciężar wyprawy rzucić na wschód, w głąb Morza Śródziemnego i jak najbliżej Tunisu, czy na zachód, zaczynając od Casablanki? Amerykanie chcieli Casablanki, by zachować linię zaopatrzenia ze Stanami Zjednoczonymi na wypadek, gdyby Hiszpania stała się wroga i Cieśnina Gibraltarska została zamknięta; ryzyko polegało na tym, że atlantycki przybój u wybrzeży Maroka mógł uniemożliwić lądowanie. Rozwiązaniem były trzy jednoczesne desanty pod Casablanką, Oranem i Algierem, przez co Tunis znalazł się poza zasięgiem pierwszego rzutu.6
Trzy zespoły desantowe
Zachodni Zespół Desantowy wypłynął wprost ze Stanów Zjednoczonych: prawie 35 000 ludzi generała majora George'a S. Pattona na 102 jednostkach kontradmirała Kenta Hewitta, z zadaniem lądowania pod Safi, Fedalą i Mehdią wokół Casablanki. Środkowy Zespół generała majora Lloyda Fredendalla popłynął z Wielkiej Brytanii pod Oran. Wschodni Zespół, około 33 000 ludzi, w tym 23 000 Brytyjczyków, lądował pod Algierem pod dowództwem generała majora Charlesa Rydera, a natarcie na Tunezję miał potem poprowadzić generał porucznik Kenneth Anderson.7
Vichy miało około 125 000 żołnierzy w Maroku, Algierii i Tunezji. Generał Charles Noguès i wiceadmirał Félix Michelier bronili Maroka, generał Alphonse Juin z Algieru dowodził wojskami lądowymi w Afryce Północnej, a nad nimi stał admirał François Darlan, naczelny dowódca wszystkich sił zbrojnych Vichy.8
Swój udział miał polski wywiad. Major Mieczysław Słowikowski, pseudonim „Rygor”, kierował z Algieru siatką „Agencja Afryka”; według serwisu dzieje.pl i portalu Notes from Poland przekazała ona aliantom ponad 1200 raportów o Maroku i Algierii, a amerykańskie siły zbrojne odznaczyły go w 1943 roku Legią Zasługi za udział w operacji Torch.9
8 listopada: pucz w Algierze
Proalianccy spiskowcy byli garstką; w Maroku lojaliści udaremnili próbę przejęcia władzy przez generała Antoine'a Béthouarta, ale w Algierze plan się powiódł. W nocy z 7 na 8 listopada około 400 młodych ochotników pod wodzą studenta medycyny José Aboulkera, w dużej części Żydów, zajęło ośrodki dowodzenia i łączności w mieście. Francuska historyczka Christine Levisse-Touzé pisze, że zatrzymali też Juina i Darlana, który przypadkiem odwiedzał chorego syna. Dzięki nim, jak podaje Ordre de la Libération, alianci w piętnaście godzin zajęli Algier z nienaruszonym portem, a miasto jeszcze tego wieczoru przyjęło zawieszenie broni.10
Reservist i Terminal: ataki na porty
Dwa rajdy prosto do portów zakończyły się klęską. W operacji Reservist dwa brytyjskie kutry wprowadziły do portu w Oranie 393 żołnierzy amerykańskiego 6. pułku piechoty pancernej; baterie brzegowe i francuskie niszczyciele zniszczyły oba, a według historii armii USA na ląd dotarło ostatecznie tylko 47 Amerykanów. W Algierze w operacji Terminal niszczyciel Royal Navy wysadził część 3. batalionu 135. pułku piechoty; okrążeni żołnierze poddali się po południu, jak odnotowuje historia armii USA.11
Maroko: przybój, baterie i rajd rzeką
Na wybrzeżu atlantyckim przybój i niedoświadczone załogi łodzi wyrządziły więcej szkód niż francuski ogień: według historii armii USA pod Fedalą stracono 57 ze 119 barek pierwszego rzutu. Pod Port Lyautey Francuzi i Legia Cudzoziemska bronili się, aż stary niszczyciel „Dallas” przebił się w górę rzeki Sebou z oddziałem szturmowym, który zdobył lotnisko; zawieszenie broni weszło tam w życie o 4 rano 11 listopada.12
Bitwa morska pod Casablancą
Rankiem 8 listopada niedokończony pancernik „Jean Bart”, zacumowany w porcie Casablanki, otworzył ogień z dział kalibru 15 cali. Odpowiedział mu nowy pancernik „Massachusetts”, który, jak odnotowuje historia US Navy, na 48 godzin zablokował jedyną sprawną wieżę francuskiego okrętu; historyk armii USA mówi o mniej więcej dwóch dniach wyłączenia z walki. Francuski krążownik, niszczyciele i okręty podwodne wyszły następnie ku transportowcom i zostały odparte ogniem okrętów i samolotów z lotniskowców, ponosząc ciężkie straty.13
Walka pod Casablanką trwała przez większą część przedpołudnia. Według historii armii USA Francuzi wysłali krążownik, siedem niszczycieli i dwa okręty podwodne, a amerykańskie krążowniki i niszczyciele przez ponad trzy godziny kluczyły, unikając torped i odpowiadając ogniem. Patton oglądał to wszystko z pokładu krążownika „Augusta”: okręt właśnie miał go wysadzić na brzeg, gdy wyszły francuskie okręty, i czekające na niego barki desantowe trzeba było odciąć, żeby „Augusta” mogła włączyć się do walki.14
Oran: trzy dni walk
Pod Oranem Środkowy Zespół Desantowy lądował na plażach na wschód i zachód od miasta. 1. Batalion Rangersów podpułkownika Williama O. Darby'ego zaskoczył baterie w Arzew, a kolumna pancerna pognała w głąb lądu na lotnisko Tafaraoui, gdzie o 16.30 lądowały już spitfire'y z Gibraltaru. Desant powietrzny się nie udał: samoloty C-47 z 2. Batalionem 509. Pułku Spadochronowego, lecące z Anglii, rozproszyły się przez złą pogodę i zawodną łączność, a spadochroniarze wylądowali daleko od siebie, wielu z nich z dala od lotnisk, które mieli zdobyć.15
Francuzi stawili opór pod Saint-Cloud, na wschód od miasta, gdzie amerykańskie ataki pierwszego dnia się załamały. Fredendall i generał major Terry Allen z 1. Dywizji Piechoty zostawili część wojsk, by związać obrońców wsi, a piechotę i czołgi posłali okrężną drogą. Pod Oranem, gdzie padła większość francuskich ofiar w Algierii, amerykańska 1. Dywizja Piechoty i jej czołgi trafiały na zacięty opór, aż, według relacji armii USA, 10 listopada kolumna pancerna wdarła się do miasta; rozkaz przerwania ognia wydano tego dnia o 12.15.16
Układ z Darlanem i zawieszenie broni
Pétain, pod niemieckim nadzorem, odrzucił apel Roosevelta, ale zostawił Darlanowi swobodę działania. Naciskany przez zastępcę Eisenhowera, Marka Clarka, Darlan wraz z Juinem nakazał 10 i 11 listopada wojskom w Oranie i Maroku przerwać walkę. W zamian Darlan pozostał na czele Francuskiej Afryki Północnej na mocy układów podpisanych 22 listopada. Układ wstrząsnął opinią w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych i rozgniewał Wolnych Francuzów, bo Darlan był jedną z twarzy kolaboracji. 24 grudnia zastrzelił go Fernand Bonnier de La Chapelle.17
W Maroku rozkaz nadszedł w ostatniej chwili. Patton wyznaczył generalny szturm na Casablankę na rano 11 listopada: okręty zajmowały pozycje ogniowe, samoloty się zbierały, a artyleria była w gotowości. Nad ranem francuscy oficerowie przeszli przez linie amerykańskie pod białą flagą, a francuska zgoda na przerwanie walki dotarła do kwatery Pattona zaledwie kilka minut przed planowanym początkiem natarcia.18
Dlaczego operacja Torch była ważna?
Torch był pierwszą wielką operacją przeprowadzoną wspólnie przez Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię i dał zachodnim aliantom inicjatywę. Otworzył drugi front w Afryce, który zamknął armie Osi między dwoma zgrupowaniami alianckimi, przeciągnął Francuską Afrykę Północną na stronę aliantów i dał twarde lekcje przed Sycylią i Normandią.19
Ilu ludzi zginęło w operacji Torch?
Armia USA straciła 526 zabitych, 837 rannych i 41 zaginionych. US Navy straciła 472 zabitych i 17 zmarłych z ran, w tym ludzi z transportowców zatopionych przez niemieckie okręty podwodne pod Fedalą 11 i 12 listopada. Historia armii USA podaje 1469 ofiar alianckich wojsk lądowych, z czego 96 procent stanowili Amerykanie. Po stronie francuskiej Levisse-Touzé podaje 1346 zabitych: 347 w Algierii i 999 w Maroku, a historyk marynarki Tristan Lecoq liczy ponad 1300 zabitych i zaginionych samych marynarzy.20
Strona francuska (Vichy)
Dla większości francuskich oficerów walka była posłuszeństwem wobec rządu Pétaina, a pamięć o Mers-el-Kébir i o walkach z Brytyjczykami i Wolnymi Francuzami w Syrii była świeża. Oficerów sprzyjających aliantom odsuwano: historia armii USA odnotowuje, że pod Algierem dowódcę, który przyjął Amerykanów życzliwie, w południe zastąpiono innym, a jego żołnierze otworzyli ogień. Wolna Francja poczuła się odsunięta, bo Amerykanie postawili na generała Henriego Girauda, a potem na Darlana. W październiku 1943 roku de Gaulle uczynił Aboulkera i innych algierskich konspiratorów Towarzyszami Wyzwolenia. Inaczej widzieli to nacjonaliści z Afryki Północnej: Levisse-Touzé przytacza słowa Messalego Hadża, który nazwał desant pierwszą wielką klęską francuskiej armii kolonialnej od 1830 roku.21
Strona amerykańska
Historia kampanii armii USA pisze o operacjach, do których dotychczasowe dzieje armii jej nie przygotowały, w oryginale „operations for which its history offered no preparation”. Łodzie błądziły, pojazdy topiły się w przyboju, a zaopatrzenie piętrzyło się na statkach. Historycy obu rodzajów sił przyznają, że bardziej zdeterminowany przeciwnik mógłby boleśnie ukarać te błędy.22
Następstwa: kontratak Niemiec
Uznając rozejm z 1940 roku za nieważny, Hitler 11 listopada wprowadził wojska niemieckie do nieokupowanej strefy południowej Francji w operacji Anton. Vichy wpuściło Luftwaffe do Tunezji, a niemieckie i włoskie posiłki popłynęły do protektoratu. 27 listopada, gdy Niemcy dotarli do Tulonu, francuska flota zatopiła blisko dziewięćdziesiąt okrętów, jak podaje francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych.23
Wyścig do Tunisu
Pierwsze alianckie natarcie na Tunis, 25 listopada, załamało się. W lutym 1943 roku wojska niemieckie i włoskie rozbiły amerykański II Korpus na przełęczy Kasserine. Ściśnięte między aliantami a 8. Armią Montgomery'ego idącą z Libii po bitwie pod El Alamein, armie Osi w Afryce skapitulowały 13 maja 1943 roku; broń złożyło od 240 000 do 267 000 ludzi, zależnie od źródła.24 › Operacja Ochsenkopf, 1943
Mity i spory
Torch miał odciągnąć niemieckie dywizje z frontu wschodniego, ale historycy US Navy i Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie zgodnie stwierdzają, że nie odciągnął ich w większej liczbie. Układ z Darlanem zakończył walki w kilka dni, ale prawa Vichy obowiązywały w Algierze jeszcze w 1943 roku.25
Pamięć o Torch dziś
Francja pamięta o Torch poprzez algierskich konspiratorów, sprawę Darlana i Tulon, a amerykańscy historycy badają go jako próbę przed Sycylią i Normandią. Szerszy kontekst daje tekst o największych bitwach II wojny światowej.26
