Co wydarzyło się pod Yungay?
20 stycznia 1839 roku pod Yungay, w andyjskim departamencie Ancash w północnym Peru, Zjednoczona Armia Restauracyjna złożona z Chilijczyków i peruwiańskich przeciwników Andrésa de Santa Cruz, dowodzona przez chilijskiego generała Manuela Bulnesa, pokonała armię Konfederacji Peruwiańsko-Boliwijskiej. Bitwę otworzył szturm na wzgórze Pan de Azúcar. Santa Cruz uciekł na wygnanie, a utworzona przez niego w 1836 roku konfederacja została rozwiązana.1
Poza Andami mało kto słyszał o Yungay, a jednak ta bitwa przesądziła o kształcie trzech państw. Zakończyła trzyletni eksperyment, który połączył Peru i Boliwię pod jednym władcą, a w Chile stała się legendą założycielską młodej republiki, wspominaną co roku 20 stycznia.2
Kto wygrał bitwę pod Yungay i dlaczego?
Wygrała Zjednoczona Armia Restauracyjna Chilijczyków i peruwiańskich przeciwników Santa Cruza pod wodzą Manuela Bulnesa. Jej piechota zdobyła Pan de Azúcar, wysunięty posterunek, który Santa Cruz uważał za nie do zdobycia, wytrzymała kontratak, który zepchnął jej centrum, i rozbiła armię konfederacji, gdy świeże bataliony i jazda przeszły przez wąwóz Ancash.3
Tło: konfederacja Santa Cruza
Peru wywalczyło niepodległość w 1824 roku, Boliwia w 1825, a pomysł ich połączenia krążył od samego początku, jak mówił portalowi BioBioChile historyk Joaquín Fernández z Uniwersytetu Finis Terrae. Urzeczywistnił go Andrés de Santa Cruz, dawny oficer rojalistów, który walczył o niepodległość u boku Bolívara i Sucre, a od 1829 roku był prezydentem Boliwii. Wykorzystując peruwiańskie wojny domowe z 1835 roku, podbił Peru i podzielił je na państwo północne i południowe, które wraz z Boliwią utworzyły konfederację z nim samym jako protektorem.4
Dekret ustanawiający urząd dawał Santa Cruzowi dziesięcioletnią kadencję protektora z prawem do ponownego wyboru, jak podają Encyclopedia of Latin American History and Culture i Fernández. Elity północnego Peru niechętnie patrzyły na nowe państwo, mówi Fernández, a regiony górskie, takie jak Arequipa i Cusco, popierały je jako przeciwwagę dla Limy.5
Dlaczego Chile poszło na wojnę
Chile patrzyło na to z niepokojem. Rywalizacja portów Valparaíso i Callao przeradzała się w wojnę celną, Peru wciąż było winne Chile pieniądze z czasów wojen o niepodległość, a potężne nowe państwo na północnej granicy zagrażało pozycji Chile na Pacyfiku. Gdy chilijski emigrant Ramón Freire wypłynął z peruwiańskiego portu, by obalić rząd w Santiago, minister Diego Portales miał pretekst, i w 1836 roku wybuchła wojna.6
Chile nie było samo: z Santa Cruzem walczyła także Argentyna, choć jej armię pobito w 1837 roku. Pierwsza chilijska wyprawa pod wodzą admirała Manuela Blanco Encalady zakończyła się po kilku starciach traktatem z Paucarpaty, który w praktyce uznawał konfederację; rząd w Santiago go odrzucił. Sam Portales nie doczekał końca wojny. W czerwcu 1837 roku zginął z rąk zbuntowanych żołnierzy w Quillocie, co wstrząsnęło krajem i tak podzielonym w sprawie wojny.7
Armie i dowódcy
Drugą wyprawą dowodził Manuel Bulnes. Była to wspólna armia: obok Chilijczyków maszerowali przeciwni Santa Cruzowi peruwiańscy generałowie, wśród nich Agustín Gamarra i Ramón Castilla, a całe wojsko nazwało się Zjednoczoną Armią Restauracyjną, która miała przywrócić, jak głosiła, niepodległość Peru.8 › Bitwa pod Maipú, 1818
Armią konfederacji dowodził osobiście Andrés de Santa Cruz. Na prawym skrzydle jego linii stała boliwijska dywizja generała Ramóna Herrery, na lewym dywizja batalionów peruwiańskich generała Trinidada Morána, a za nimi dwa pułki jazdy generała Péreza de Urdininei; sam protektor zajął stanowisko za jazdą, skąd mógł obserwować całe pole.9
Pozycja i liczebność
Santa Cruz wybrał silny teren. Generał Quiroz obsadził stromy stożek Pan de Azúcar przed główną pozycją około 600 ludźmi w pięciu kompaniach. Za nim dolinę przecinał głęboki wąwóz potoku Ancash, a za wąwozem piechota konfederacji stała za długim kamiennym przedpiersiem, opierając prawe skrzydło o góry, a lewe o rzekę Santa.10
Liczebność obu armii jest sporna. Gonzalo Bulnes, który w 1878 roku przejrzał chilijskie listy przeglądowe, naliczył 4467 chilijskich oficerów i żołnierzy oraz około 800 Peruwiańczyków w dwóch batalionach, razem 5267 ludzi, i tę samą sumę podaje Ramón Sotomayor Valdés; Encyclopedia of Latin American History and Culture przypisuje Bulnesowi połączone siły liczące 6 tysięcy. W przypadku Santa Cruza liczby wahają się od 4052 ludzi, do których przyznał się w manifeście z Quito, do 6100 z oficjalnego raportu Bulnesa, a obaj chilijscy historycy oceniają jego armię na co najmniej 6 tysięcy.11
Decyzje dowódców
Bulnes uznał, że bitwy nie da się stoczyć, dopóki Pan de Azúcar nie zostanie zdobyty: póki wzgórze się trzymało, jego załoga mogła razić kolumny i odciąć im odwrót. Poprosił też prezydenta Gamarrę, który przybył na pole osobiście, by nie narażał życia, i Gamarra pozostał przy odwodzie po tej stronie Ancash. Santa Cruz ze swej strony był przekonany, że wzgórza nie da się zdobyć.12
Kto naprawdę pokierował zwycięstwem, spierano się jeszcze po dziesięcioleciach. We wrześniu 1863 roku list podpisany „Pewien Peruwiańczyk” w limskiej gazecie El Comercio, który Gonzalo Bulnes przypisuje kanonikowi z Arequipy Juanowi Gualbertowi Valdivii, twierdził, że około pierwszej Bulnes kazał się wycofać do San Miguel, a generał Ramón Castilla zawrócił wojsko i wygrał bitwę. Gonzalo Bulnes odrzucił tę opowieść, wskazując oddziały, które nigdy nie istniały.13
Przebieg bitwy
Kampania. Po kilku kampaniach w Peru armia Bulnesa spotkała się z wojskiem Santa Cruza pod Yungay, w dolinie rzeki Santa na wyżynach Ancash, 20 stycznia 1839 roku.14
Pan de Azúcar. Bitwa zaczęła się od ataku na Pan de Azúcar, strome wzgórze obsadzone przez wojska konfederacji. Piechota restauracyjna, Chilijczycy i Peruwiańczycy razem, wspięła się na nie pod ogniem i po zaciętej walce zepchnęła obrońców ze szczytu; zarówno stowarzyszenie oficerów w stanie spoczynku UNOFAR, jak i chilijskie Museo Histórico Militar uznają zdobycie wzgórza za pierwszy akt bitwy.15
Kolumnę szturmową tworzyły cztery kompanie lekkiej piechoty, z batalionów Carampangue, Santiago i Valparaíso oraz szósta kompania Cazadores del Perú, pod dowództwem komendanta Jerónima Valenzueli, któremu towarzyszył peruwiański pułkownik Juan Antonio Ugarteche. Ruszyli około dziewiątej rano pod ogniem i gradem staczanych kamieni, po zboczach tak stromych, że żołnierze musieli podciągać się na karabinach i na sobie nawzajem.16
Valenzuela i jego zastępca, major Andrés Olivares, zginęli podczas wspinaczki, podobnie jak większość oficerów; jedna kompania dotarła na szczyt pod dowództwem sierżanta. Na szczycie walczono wręcz. Raport Bulnesa, cytowany przez obu historyków, mówi, że pięć kompanii broniących wzgórza zginęło razem z dowodzącym nimi generałem Quirozem.17
Gdy wspinaczka jeszcze trwała, boliwijski 4. batalion przeszedł przez wąwóz na pomoc załodze wzgórza. Bulnes wysłał przeciw niemu batalion Colchagua; jego żołnierze, ukryci w gęstych zaroślach, dopuścili Boliwijczyków blisko i oddali salwę z małej odległości. Na pomoc nadeszły kompanie batalionu Portales, boliwijski batalion cofnął się za Ancash, a w tej walce śmiertelnie ranny został peruwiański generał Juan Bautista Eléspuru, dowódca pierwszej dywizji.18
Główna bitwa. Po zdobyciu wzgórza restauratorzy ruszyli przez potok Ancash na główną linię konfederacji. Walka trwała godzinami. Raport samego Bulnesa, cytowany przez UNOFAR, nazywa ją „jedną z najbardziej zaciekłych i krwawych bitew, jakie kiedykolwiek widziano w Ameryce”, toczoną od dziesiątej rano do czwartej po południu, w której nieprzyjaciel bronił się „z niezwykłą zaciętością”.19
Punkt zwrotny: jazda na skrzydle
Kryzys nadszedł po południu. Batalion Portales, wyczerpany po godzinach pod ogniem przed przedpiersiem, zaczął ustępować, a boliwijski 3. batalion wyskoczył z okopów i uderzył na niego na bagnety. Bulnes sam przeprowadził batalion Valparaíso przez wąwóz i jego przybycie powstrzymało kontratak.20
Museo Histórico Militar opisuje decydujący moment: po mniej więcej czterech godzinach, gdy wojska konfederacji przeszły do kontrataku, Bulnes rzucił do walki odwody, a jego jazda przeprawiła się przez rzekę i uderzyła w skrzydło przeciwnika. Ten sam manewr, szwadrony oskrzydlające lewe skrzydło wroga, zaznacza chilijski plan bitwy wydany w 1910 roku. Atakowane od czoła i od tyłu bataliony konfederacji się załamały, a muzeum szacuje ich straty w zabitych i jeńcach na ponad połowę stanu.21
Jeździe trudno było się przeprawić. Wąwóz dało się przejść tylko pojedynczo, a pierwsze szwadrony, które się przedostały, poprowadzone przez pułkownika Fernanda Baquedana, od razu zaszarżowały i zostały odparte przez eskortę Santa Cruza i boliwijskich lansjerów; Baquedano został ranny. Zebrał je, zaszarżował ponownie, a za trzecim razem, z niemal całą chilijską jazdą, zepchnął jazdę konfederacji na jej własną piechotę. Restauratorzy przeskoczyli wtedy przedpiersie z bagnetami.22
Wśród tych, którzy okryli się tego dnia sławą, była Candelaria Pérez, cantinera, czyli markietanka, przy batalionie Carampangue. UNOFAR nazywa ją pierwszą kobietą, której służba w wojsku i na wojnie została dość dokładnie udokumentowana, i podaje, że za zasługi otrzymała stopień podporucznika; Fernández nazywa ją sierżant Candelarią Pérez i wymienia ją, obok indiańskiego porucznika Juana Lorenza Colipíego, wśród nowych bohaterów narodowych, jakich wojna dała Chile spośród grup dotąd wykluczonych z życia publicznego.23
Rachunek strat
W raporcie Bulnes ocenił straty nieprzyjaciela na dwóch generałów i ponad 1400 zabitych oraz trzech generałów, dziewięciu pułkowników, 155 oficerów i 1600 żołnierzy wziętych do niewoli, a do tego całą artylerię; te liczby przytaczają zarówno Gonzalo Bulnes, jak i Sotomayor Valdés. Dziennik sztabowy pułkownika Antonia Placencii, cytowany przez Sotomayora Valdésa, naliczył 2054 zabitych żołnierzy konfederacji i 215 własnych pochowanych nad Ancash, a Gonzalo Bulnes ocenia straty chilijskie na około 1300. Museo Histórico Militar podaje, że konfederacja straciła ponad połowę stanu w zabitych i jeńcach.24
Następstwa
Yungay złamało Santa Cruza, a konfederację natychmiast rozwiązano. Sam Santa Cruz opuścił pole bitwy, zanim walka się skończyła. Uciekł najpierw do Limy, potem do Arequipy, licząc na odbudowę armii, a z portu Islay odpłynął brytyjską fregatą na wygnanie do Ekwadoru, jak relacjonują zgodnie Gonzalo Serrano del Pozo i Encyclopedia of Latin American History and Culture.25
Nie zrezygnował. Gdy później spróbował wrócić, został pojmany: Serrano, opierając się na ówczesnych dokumentach, pisze o aresztowaniu w Tacnie w południowym Peru, a Fernández mówi o schwytaniu przez Chile. Tak czy inaczej trafił w ręce chilijskie i do 1846 roku przebywał w Chillán, a Serrano dowodzi, że prezydent Bulnes otaczał swojego jeńca szczególną troską. Później Santa Cruz wyjechał do Europy i zmarł we Francji w 1865 roku.26
W Peru prezydentem został Agustín Gamarra. W 1841 roku próbował podporządkować Peru Boliwię i zginął w bitwie pod Ingavi, a oba kraje pogrążyły się w latach zamętu. Fernández uważa, że Boliwia wyszła z wojny poważnie osłabiona, a Chile wygrało rywalizację handlową portów Pacyfiku.27
Dziedzictwo i pamięć
W Chile wojna zmieniła patriotyzm. Narodziły się z niej pieśń o Yungay i Dzień Chilijskiego Rota, czyli prostego żołnierza. Bulnes został bohaterem narodowym jeszcze za życia, a w 1841 roku wybrano go na prezydenta Chile. Już na polu bitwy Gamarra okrzyknął go Wielkim Marszałkiem Ancash.28
Historycy od dawna widzą w tym zwycięstwie cegiełkę chilijskiej tożsamości narodowej. Serrano przywołuje Maria Góngorę, według którego Yungay i podobne bitwy pomogły ukształtować prawdziwie narodową świadomość, oraz Ricarda Krebsa, który widział w wojnie sposób na zachowanie i urzeczywistnienie narodu. Odnotowuje też krytyków, takich jak Jorge Núñez, dla którego była to wojna postanowiona przez wąskie konserwatywne grono wokół Portalesa.29
