Kim był Karol Młot?
Karol Młot (ok. 688-741) był wodzem Franków, który rządził nimi jako majordom, nigdy jako król. Po śmierci ojca, Pepina z Heristalu, w 714 roku wywalczył sobie władzę, ponownie zjednoczył państwo Franków, a w październiku 732 roku między Tours a Poitiers pokonał armię Umajjadów z Hiszpanii. Jego syn Pepin Mały został w 751 roku pierwszym królem z dynastii Karolingów, a jego wnukiem był Karol Wielki.
Jesienią 732 roku, gdzieś między Tours a Poitiers, frankijski wódz Karol Młot zagrodził drogę armii Umajjadów, która zapuściła się z łupieżczą wyprawą w głąb Galii, i nie ustąpił. Nie był królem. Był wojownikiem, który wyrwał się z więzienia, by rządzić Frankami w imieniu marionetkowych królów, a zwycięstwo pod Tours, wyolbrzymione przez późniejszych autorów, uczyniło z niego legendę, a z jego rodu dynastię.1
Dzieciństwo i młodość
Karol urodził się około 688 roku jako nieślubny syn Pepina II z Heristalu, majordoma, który rządził państwem Franków w imieniu bezsilnych królów z dynastii Merowingów. New Catholic Encyclopedia podaje, że jego matką była Alpaida, nałożnica, a może druga żona Pepina, i zauważa, że o pierwszych 26 latach jego życia nic nie wiadomo.2
Gdy Pepin zmarł w 714 roku, w testamencie pominął Karola na rzecz trzech wnuków, w których imieniu władzę miała sprawować wdowa po nim, Plektruda. Kazała ona uwięzić Karola. Ten uciekł, zebrał wojsko i rozpoczął walkę o władzę ojca.3
Walka o władzę, 715-719
Neustryjczycy z zachodniego królestwa Franków, prowadzeni przez swojego majordoma Ragenfryda i sprzymierzeni z Fryzami, najechali wschodnią Austrazję. Karol zaskoczył wracających Neustryjczyków pod Amblève koło Liège w 716 roku i pobił ich pod Vincy koło Cambrai w 717 roku. Plektruda i Austrazjanie się poddali.4
W 719 roku rozbił Ragenfryda pod Soissons i odtąd, jak pisze Britannica, sam rządził Frankami jako majordom. Podobnie jak ojciec sprawował władzę w imieniu królów z dynastii Merowingów i nigdy nie przyjął tytułu królewskiego.5
Wojny na wszystkich granicach, lata 20. VIII wieku
Utrzymanie tak wielkiego państwa wymagało nieustannych wypraw na jego obrzeżach. Przez lata 20. i jeszcze w latach 30. VIII wieku Karol walczył z Fryzami, Sasami i Bawarami, odepchnął Sasów za Ren i przywrócił zwierzchnictwo Franków na wschód od tej rzeki. Wspierał też angielskich misjonarzy Willibrorda i Bonifacego, których praca pomogła związać pogranicza ze światem frankijskim.6
Granica południowa, 711-731
Na południu pojawiło się nowe niebezpieczeństwo. Armie muzułmańskie przeprawiły się w 711 roku z Afryki do Hiszpanii i wkrótce zajęły większość królestwa Wizygotów. W 719 lub 720 roku namiestnik as-Samh zdobył Narbonę, a w 721 roku zginął pod murami Tuluzy, gdzie książę Akwitanii Eudo przerwał oblężenie. Najazdy trwały dalej: padły Carcassonne i Nîmes (w 724 roku według Williama E. Watsona, w 725 roku według HistoryNet), a w 725 roku wyprawa w górę doliny Rodanu dotarła do Burgundii i złupiła Autun.7
Eudo próbował się ratować dyplomacją. Zawarł sojusz z Munusą, berberyjskim dowódcą w Cerdanii, który zbuntował się przeciw namiestnikowi al-Andalus, i według Kroniki z 754 roku, jak relacjonuje ją Watson, dał mu za żonę swoją córkę. Watson datuje ten sojusz na 729 rok, HistoryNet bunt na 731. Namiestnik Abd ar-Rahman rozgromił Munusę, który zginął, a jego głowę posłano do Damaszku. Karol uznał sojusz za próbę uniezależnienia się Akwitanii, dwukrotnie najechał ją w 731 roku i upokorzył Eudona.8
Tours, 732
W 732 roku namiestnik al-Andalus, Abd ar-Rahman al-Ghafiki, przekroczył Pireneje, zajął Bordeaux i rozgromił księcia Eudona. Potem ruszył na północ przez Akwitanię ku Poitiers; Kronika z 754 roku podaje, że chciał złupić kościół św. Marcina w Tours. Eudo, dawny wróg Karola, poprosił go o pomoc.9
Po drodze, jak pisze Kronika z 754 roku, jego ludzie niszczyli pałace i palili kościoły. Karol spotkał go gdzieś między Poitiers a Tours. Miejsca nie da się ustalić: Britannica wymienia kilka możliwości, wśród nich Moussais-la-Bataille na wschód od rzeki Clain, gdzie bitwę umieszcza HistoryNet. Gdy doszło do starcia, Frankowie stali „jeden przy drugim, jakby tworząc wał z lodu” i rąbali napastników mieczami. Abd ar-Rahman zginął, a nocą armia arabska wymknęła się, zostawiając rozbite namioty; rano Frankowie, obawiając się zasadzki, zastali obóz pusty. Britannica uważa Kronikę z 754 roku za najbardziej wiarygodną współczesną relację i sądzi, że atak muzułmanów rozbiła najpewniej zwarta, ciężka piechota Karola.10 › Bitwa pod Tours 732
Bitwę datuje się zwykle na październik 732 roku. William E. Watson, porównując kroniki łacińskie i arabskie, przyjmuje datę z ostatniego tygodnia października 732 roku i odrzuca rok 733, zaproponowany w 1955 roku przez francuskiego historyka, jako błędne odczytanie źródeł.11
Akwitania, Burgundia i Prowansja, 733-739
Zwycięstwo wzmocniło pozycję Karola przede wszystkim w Akwitanii, gdzie Eudo musiał złożyć mu przysięgę wierności; gdy Eudo zmarł w 735 roku, Karol przekroczył Loarę, by pokazać swoją siłę wokół Bordeaux. Od 733 roku wkraczał też do Burgundii i w dół doliny Rodanu.12
W 737 roku siły muzułmańskie, wpuszczone przez prowansalskiego księcia Mauronta, trzymały Awinion. Kontynuator Fredegara opisuje, jak przyrodni brat Karola, Childebrand, a potem sam Karol szturmowali miasto machinami oblężniczymi i linami. Karol obległ następnie Narbonę, a nad rzeką Berre zniszczył armię wysłaną z Hiszpanii na odsiecz; wielu uciekających utonęło, próbując dotrzeć do okrętów. Narbony nie zdobył, lecz wracając, zburzył mury Nîmes, Agde i Béziers.13
Styl dowodzenia
Karol walczył niemal co roku, a źródła pokazują wodza, który wybierał silne pozycje, trzymał piechotę w zwartym szyku i równie dobrze prowadził oblężenia, jak bitwy w polu. Kronika z 754 roku przypisuje zwycięstwo pod Tours Austrazjanom, którzy, skupieni wokół wodza, zmietli wszystko przed sobą.14
Sporne jest, jak opłacał swoje wojsko. Według Britanniki coraz szybsze tempo wojen zaczepnych skłoniło go do stworzenia silnej jazdy z uposażonych w ziemię zawodowych wojowników, finansowanej częściowo z dóbr kościelnych, choć bez strzemion nie przypominała ona późniejszej ciężkiej jazdy. New Catholic Encyclopedia odpowiada, że nie ma dowodów, by systematycznie zagarniał dobra kościelne, a jego opinię grabieżcy Kościoła wywodzi od IX-wiecznego arcybiskupa Reims Hinkmara. Dawna teoria, że strzemię zmieniło Franków w opancerzonych jeźdźców i zrodziło feudalizm, została w dużej mierze porzucona po krytyce Bernarda Bachracha z 1970 roku.15
Późniejsze lata i śmierć
Gdy w 737 roku zmarł merowiński król Teuderyk IV, Karol nie zadał sobie trudu, by osadzić na tronie następcę. Wycofał się do swojego pałacu w Quierzy nad Oise i zmarł tam 22 października 741 roku. Przed śmiercią podzielił państwo między dwóch prawowitych synów, Pepina i Karlomana, wciąż nie przyjmując tytułu królewskiego.16
Dziedzictwo i pamięć
Przydomek Młot, po łacinie Martellus, przyszedł później. New Catholic Encyclopedia datuje go na IX wiek. Kronika z Saint-Denis podaje, że po raz pierwszy nazwano go Młotem, bo pod Tours rozbijał wrogów jak żelazny młot, a polska Zintegrowana Platforma Edukacyjna wywodzi przydomek od jego ulubionej broni.17
Później narodziła się też legenda Tours. Edward Gibbon wyobrażał sobie, że bez tego zwycięstwa w Oksfordzie wykładano by Koran; Watson odrzuca takie przesady, ale wciąż dowodzi, że bitwa miała prawdziwe, długofalowe znaczenie. Britannica stoi na przeciwnym stanowisku: Tours było jednym starciem w trwającym dziesięciolecia konflikcie, wyprawa przypominała raczej wielki najazd łupieżczy niż wojnę o podbój, a naprawdę zatrzymały muzułmańską ekspansję bunt Berberów w Afryce Północnej w 739 roku i wewnętrzne kłopoty Umajjadów. New Catholic Encyclopedia zauważa, że najazdy trwały dalej, a Septymania pozostała w rękach muzułmanów do 759 roku.18
Prawdziwe dziedzictwo Karola było dynastyczne. W 751 roku jego syn Pepin Mały odsunął od władzy Childeryka III, ostatniego króla z dynastii Merowingów, i został koronowany na króla Franków; wnukiem Karola był Karol Wielki. Ród, który wziął imię od Karola, znamy jako Karolingów.19
Zobacz tę bitwę wśród wielkich starć epoki w zestawieniu największych bitew średniowiecza, sprawdź, jak wypada wśród wielkich wodzów w zestawieniu największych wodzów w historii, albo znajdź swój odpowiednik w quizie Którym wodzem jesteś?
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia; Fordham University, „Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; William E. Watson, „The Battle of Tours-Poitiers Revisited”; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”. ↩
- William E. Watson, „The Battle of Tours-Poitiers Revisited”; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Tours”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; Fordham University, „Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732”; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”. ↩
- Fordham University, „Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Tours”; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; William E. Watson, „The Battle of Tours-Poitiers Revisited”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”. ↩
- Continuator of Fredegar, „The Battle of Berre River, 737 CE”; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Fordham University, „Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732”; Patrick S. Baker, „Under the Hammer”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia; Paul J. Gans, „The Great Stirrup Controversy”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; New Catholic Encyclopedia; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Państwo Karolingów”. ↩
- New Catholic Encyclopedia; Fordham University, „Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Państwo Karolingów”. ↩
- William E. Watson, „The Battle of Tours-Poitiers Revisited”; Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Tours”; New Catholic Encyclopedia. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Państwo Karolingów”; New Catholic Encyclopedia. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „Charles Martel”
- New Catholic Encyclopedia (Gale), via Encyclopedia.com, „Charles Martel”
- Fordham University, Internet Medieval Sourcebook, „Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732: Three Accounts” (kronikarz arabski, Kronika z 754 roku przypisywana Izydorowi z Beji i Kronika z Saint-Denis, w wyborze W. S. Davisa, 1912-1913)
- William E. Watson, „The Battle of Tours-Poitiers Revisited”, Providence: Studies in Western Civilization 2, no. 1 (1993), przedruk w De Re Militari
- Patrick S. Baker, „Under the Hammer: Charles Martel”, Military History (January 2021), HistoryNet
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Tours”
- Continuator of Fredegar, „The Battle of Berre River, 737 CE: The Account of the Fredegar Continuator”, przekład grupy łacińskiej Akademii Wojskowej Stanów Zjednoczonych (De Re Militari, 2021)
- Paul J. Gans, „The Great Stirrup Controversy”, Medievalists.net
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Państwo Karolingów”
Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.
