Ofensywa katalońska 1938 i 1939: upadek republikańskiej Katalonii

Ofensywa katalońska rozstrzygnęła hiszpańską wojnę domową. W ciągu siedmiu tygodni Republika straciła Barcelonę i całą Katalonię, jej prezydent, premier i szef sztabu przeszli do Francji, a jedynym otwartym pytaniem pozostało, jak długo wytrzyma reszta republikańskiej Hiszpanii. Katalończycy pamiętają ją przede wszystkim jako Retiradę, długi pieszy odwrót do granicy francuskiej w środku zimy.²

Kto wygrał ofensywę katalońską i dlaczego?

Wygrali nacjonaliści Franco. Uderzyli siłami około 300 tysięcy dobrze wyposażonych ludzi i mniej więcej 500 niemieckich i włoskich samolotów na armię republikańską wykrwawioną nad Ebro, bez dość karabinów, prawie bez lotnictwa i odciętą od radzieckiej broni zamkniętą granicą francuską. Gdy na początku stycznia front pękł, obrona Republiki się rozsypała.³

Tło: po bitwie nad Ebro

Bitwa nad Ebro, najcięższa w tej wojnie, zakończyła się w połowie listopada 1938 roku i wyczerpała ludzi oraz zasoby Katalonii. Region był odcięty od reszty Republiki i zatłoczony uchodźcami z całej Hiszpanii, głodny, bombardowany i coraz bardziej przekonany, że wojna jest przegrana. Granica francuska była zamknięta, więc broń wysłana przez Związek Radziecki nie mogła dotrzeć na miejsce.⁴

Armia republikańska, która wróciła znad Ebro, była cieniem samej siebie. Enciclopèdia Catalana opisuje Armię Ebro jako pozbawioną ludzi i sprzętu, a Aloy armię, która nie zdążyła uzupełnić strat, z nielicznym i przestarzałym uzbrojeniem, podczas gdy radziecka broń czekała na zamkniętej granicy francuskiej.⁵

Wojska Franco były za to dobrze wyposażone i miały wysokie morale. Po mniej więcej pięciotygodniowej przerwie, przedłużonej jeszcze przez złą pogodę, były gotowe do uderzenia na ostatni republikański region na północy.⁶ › Ofensywa aragońska 1938

Decyzje dowódców

Franco wyznaczył początek ofensywy na 10 grudnia 1938 roku. Zła pogoda go opóźniła i natarcie ruszyło 23 grudnia.⁷

Szef sztabu Republiki, generał Vicente Rojo, liczył na system kolejnych linii obrony sięgających ku granicy francuskiej, na które jego wojska miały się cofać jedna po drugiej.⁸

Armie i dowódcy

Natarcie powierzono Armii Północnej generała Fidela Dávili, w której skład wchodziły między innymi korpus marokański Yagüe i włoscy ochotnicy z CTV. Zarówno Muy Interesante, jak i Enciclopèdia Catalana liczą jej siły na około 300 tysięcy ludzi i około 500 niemieckich i włoskich samolotów.⁹

Naprzeciw stały dwie armie Republiki w Katalonii, Armia Wschodu i Armia Ebro, zgrupowane pod dowództwem generała Juana Hernándeza Sarabii. Ich szeregi uzupełniono pospiesznie powołanymi rekrutami, bardzo młodymi i starszymi, z których wielu było przekonanych, że klęska jest nieunikniona. Z 90 tysięcy republikańskich żołnierzy na froncie tylko 60 tysięcy miało karabin, a lotnictwo Republiki praktycznie przestało istnieć.¹⁰

Bitwa krok po kroku

Pierwsze uderzenie, 23 grudnia. Dávila zaatakował jednocześnie na dwóch frontach. Na północy Armia Wschodu, mniej wyczerpana i osłonięta górami, powstrzymała znacznie silniejszego przeciwnika. Na południu, nad dolną Segre, front Armii Ebro załamał się już pierwszego dnia i tylko kontrataki zapobiegły rozsypce.¹¹

Mozolny marsz. Mimo to nacjonaliści posuwali się początkowo powoli. Mieli przed sobą jedne z najlepszych jednostek, jakie zostały Armii Ludowej, zła pogoda na wiele dni uziemiła ich lotnictwo, a Ebro i Segre wylały. Republikanie zbudowali okopy i bunkry, a walka zamieniła się w bój na wyniszczenie.¹²

Wojna w powietrzu. Bombowce wyprzedzały armie. Od początku grudnia samoloty nacjonalistów atakowały drogi, lotniska i porty na zapleczu frontu oraz miasta katalońskiego zaplecza, wśród nich Barcelonę, a bombardowania całego regionu trwały w miarę postępów armii.¹³

Przełamanie, początek stycznia. Linia republikańska pękła na początku stycznia: Virtual Spanish Civil War datuje przełamanie na 3 stycznia, a Muy Interesante za punkt zwrotny uznaje zajęcie Artesa de Segre 4 stycznia i Les Borges Blanques dzień później. Rojo nakazał odwrót na drugą linię, ale została ona przełamana równie łatwo jak pierwsza. Od 11 stycznia nacjonaliści posuwali się na obu frontach.¹⁴

Ostatnie pobory. Republika powoływała ostatnich mężczyzn, jakich mogła znaleźć, najstarszych i najmłodszych: Enciclopèdia Catalana i Muy Interesante opisują mobilizację siedemnastoletnich chłopców i mężczyzn dobrze po czterdziestce. Nic z tego nie mogło odbudować frontu.¹⁵

Punkt zwrotny: Tarragona i Barcelona

Teraz natarcie szybko posuwało się wzdłuż wybrzeża. Ludzie Yagüe weszli do Tarragony, najdalej na południe wysuniętej stolicy prowincji w Katalonii, 15 stycznia według Enciclopèdia Catalana i Muy Interesante, a 14 według Virtual Spanish Civil War. Zaniepokojony rząd francuski otworzył na krótko granicę, by przepuścić część radzieckiej broni. Rojo próbował zorganizować obronę Barcelony na linii Llobregatu, ale miasto, głodne i wyczerpane po trzydziestu miesiącach wojny, nie było już Madrytem z 1936 roku.¹⁶

Jego plan kolejnych linii zawiódł z tego samego powodu. Enciclopèdia Catalana uznaje go za nieskuteczny, bo armia republikańska była już praktycznie w rozsypce, a Aloy nazywa ten odwrót ucieczką w popłochu.¹⁷

23 stycznia, wciąż wzywając do obrony Barcelony, rząd Negrína nakazał ewakuację urzędów do Girony, a tej nocy miasto opuścili Companys, baskijski prezydent José Antonio Aguirre i inni przywódcy. Exodus urzędników i cywilów trwał już od okresu przed Bożym Narodzeniem. 25 stycznia nacjonaliści przekroczyli Llobregat, a 26 bez walki weszli do Barcelony, którą, jak pisze Virtual Spanish Civil War, zastali na wpół opustoszałą i milczącą. Źródła różnią się co do pory: według Enciclopèdia Catalana wojska weszły po południu, według Muy Interesante o świcie. Oba opisują zwolenników Franco w mieście, którzy wylegli na ulice, by ich witać.¹⁸

Nowy porządek nadszedł od razu. Franco utworzył Służby Okupacyjne Barcelony pod dowództwem generała Eliseo Álvareza-Arenasa, które wprowadziły stan wojenny i zakazały używania katalońskiego w życiu publicznym.¹⁹

Następstwa: Retirada

Ku granicy francuskiej ruszyła teraz rzeka żołnierzy i cywilów, drogami na Le Perthus, Cerbère i przez górskie przełęcze, pod ostrzałem nacjonalistycznych samolotów. Francja początkowo odmawiała im wjazdu. W nocy z 27 na 28 stycznia przepuściła kobiety i dzieci, potem rannych, a po południu 5 lutego zaczęli przechodzić w szyku rozbrojeni żołnierze Republiki.²⁰

1 lutego w zamku w Figueres po raz ostatni na hiszpańskiej ziemi zebrały się Kortezy Republiki. Girona padła 3 lub 4 lutego. Rząd rozproszył się po wsiach przy granicy, między innymi w Agullanie i La Vajol. Prezydent Manuel Azaña, generał Rojo, Companys i Aguirre opuścili Hiszpanię 5 lutego, prezydenci ścieżką przez przełęcz Coll de Lli; premier Juan Negrín, który odprowadził Azañę do granicy i zawrócił, poszedł w ich ślady kilka dni później.²¹

9 i 10 lutego nacjonaliści dotarli do granicy francuskiej, a Franco ogłosił koniec kampanii 10 lutego, po mniej więcej pięćdziesięciu dniach.²²

Bilans

W wykorzystanych tu źródłach nie ma wiarygodnego bilansu zabitych i rannych. Policzyć można natomiast exodus, największy w dziejach Hiszpanii. Virtual Spanish Civil War liczy ponad 400 tysięcy ludzi, którzy do końca kampanii przekroczyli granicę; Muy Interesante i historycy z Girony, z którymi rozmawiała „Presència”, mówią o blisko pół milionie.²³

Przytłoczona Francja zamknęła wielu z nich w prowizorycznych obozach na plażach, między innymi w Argelès, gdzie nie mieli żadnej ochrony przed zimowym chłodem.²⁴

Przemoc wojny nie kończyła się na froncie. Cofające się wojska republikańskie zabiły część przetrzymywanych więźniów. Wśród nich byli biskup Teruelu Anselmo Polanco i pułkownik Domingo Rey d'Harcourt, wzięci do niewoli po upadku Teruelu, rozstrzelani wraz z innymi więźniami z Teruelu kilka kilometrów od granicy francuskiej.²⁵

W styczniu 1939 roku republikańscy żołnierze rozstrzeliwali też więźniów w sanktuarium Santa Maria del Collell. Jeden z przeznaczonych na śmierć, założyciel Falangi Rafael Sánchez Mazas, zdołał uciec, a Javier Cercas wykorzystał później tę historię w powieści Żołnierze spod Salaminy.²⁶

Upadek Katalonii oznaczał, że Republika w praktyce przegrała wojnę. Negrín i wspierający go komuniści chcieli walczyć dalej; Azaña, przekonany, że klęska jest nieunikniona, ustąpił; a w Madrycie oficerowie i politycy zaczęli planować zamach, który miał doprowadzić do wynegocjowanej kapitulacji.²⁷

Dziedzictwo i pamięć

Dla Katalonii ofensywa oznaczała zakaz używania katalońskiego w życiu publicznym i początek długiego wygnania setek tysięcy jej mieszkańców. Retirada stała się założycielskim wspomnieniem tego wygnania, a siedemdziesiąt lat później historycy wciąż prowadzili wędrówki szlakami, którymi uchodźcy i ich przywódcy przeszli przez góry.²⁸

Pamięć ma dziś swoje miejsca. Tam, gdzie stała brama obozu w Argelès, pośrodku nadmorskiego kurortu, monolit i tablica przypominają o przetrzymywanych tam republikanach, a Museu Memorial de l'Exili prowadzi wśród swoich projektów program upamiętnienia obozu w Argelès.²⁹

Zwiedzanie dziś

Szlaki wygnańców można przejść do dziś. W La Jonquera, na przejściu granicznym, którym przeszła większość uchodźców, Museu Memorial de l'Exili (MUME), prowadzone przez konsorcjum, w którego skład wchodzą Generalitat de Catalunya i Uniwersytet w Gironie, opowiada historię republikańskiego wygnania. Organizuje wędrówki szlakiem przejścia prezydentów z Agullany i La Vajol przez Pireneje na plażę w Argelès oraz wizyty z przewodnikiem w Mina Canta w La Vajol, dawnej kopalni talku, w której Republika ukryła część swoich skarbów sztuki.³⁰