1 maja 1898 roku amerykańska Eskadra Azjatycka komodora George’a Deweya zniszczyła w Zatoce Manilskiej na Filipinach hiszpańską eskadrę kontradmirała Patricia Montoja w pierwszej wielkiej bitwie wojny hiszpańsko-amerykańskiej. Nie zginął żaden Amerykanin. 1 maja 1945 roku Australijczycy wylądowali na roponośnej wyspie Tarakan u wybrzeży Borneo.
Bitwa w Zatoce Manilskiej
1 maja 1898 · 128 lat temu
Rozkaz z Waszyngtonu
Gdy w kwietniu 1898 roku wybuchła wojna, Eskadra Azjatycka komodora Deweya stała w Hongkongu: krążowniki Olympia (okręt flagowy), Baltimore, Raleigh i Boston oraz kanonierki Concord i Petrel. Historyk marynarki French Ensor Chadwick przytacza telegram z Waszyngtonu, datowany tam na 24 kwietnia, który dwa dni później dotarł do Deweya w zatoce Mirs na wybrzeżu Chin: „War has commenced between the United States and Spain. Proceed at once to Philippine Islands. Commence operations at once, particularly against the Spanish fleet. You must capture vessels or destroy. Use utmost endeavors.” („Wybuchła wojna między Stanami Zjednoczonymi a Hiszpanią. Natychmiast płyńcie na Wyspy Filipińskie. Natychmiast rozpocznijcie działania, przede wszystkim przeciwko flocie hiszpańskiej. Musicie zdobyć okręty albo je zniszczyć. Dołóżcie wszelkich starań”, przekład nasz). EBSCO podaje natomiast, że Dewey otrzymał rozkazy 24 kwietnia. Według Chadwicka eskadra wypłynęła po południu 27 kwietnia.1
Kontradmirał Montojo spodziewał się klęski, jak pisze Chadwick. Według Chadwicka na naradzie u gubernatora generalnego 15 marca admirał oświadczył, że jego „biedna eskadra” nie zdoła wytrzymać natarcia okrętów amerykańskich i że jest głęboko przekonany, iż zostanie zniszczona (przekład nasz). Zabrał okręty do zatoki Subic, przekonał się, że działa, które miały jej bronić, wciąż nie zostały zamontowane, i po naradzie z kapitanami 28 kwietnia wrócił do Zatoki Manilskiej.2
W swoim raporcie Montojo wyjaśnia, że kapitanowie odrzucili pozycję naprzeciw miasta, bo ściągnęłaby ona bombardowanie na Manilę, i postanowili stanąć na kotwicy u brzegów Cavite i cypla Sangley, gdzie okręty mogły walczyć obok baterii nadbrzeżnych. Jeden z nich, stary drewniany krążownik Castilla, w drodze do Subic przeciekał tak bardzo, że uszczelniono go cementem, przez co nie można było już w ogóle używać jego maszyn; w angielskim przekładzie raportu, który drukuje Chadwick, okręt ten „could be merely considered as a floating battery, incapable of any movement or action” („można było uważać jedynie za pływającą baterię, niezdolną do żadnego ruchu ani działania”, przekład nasz). Chadwick, sam kontradmirał amerykańskiej marynarki w stanie spoczynku, ocenił, że przyjmując bitwę bez żadnego wsparcia baterii nadbrzeżnych Manili, Montojo pozbawił się wszelkiej nadziei.3
Nocą obok El Fraile
30 kwietnia okręty zwiadowcze Deweya przeszukały zatokę Subic i nie znalazły w niej nikogo. Wieczorem eskadra dotarła do wejścia do Zatoki Manilskiej i z zamaskowanymi światłami skierowała się do szerokiego przejścia Boca Grande. Około dziesięciu minut po północy otworzyła ogień bateria na skale El Fraile, kilka okrętów odpowiedziało, a kolumna płynęła dalej w głąb zatoki. Dewey zwolnił potem, aby nie dotrzeć do Manili przed świtem.4
Pięć przejść pod Cavite
O świcie Amerykanie zobaczyli przed miastem tylko statki handlowe i skręcili ku Cavite, gdzie siedem okrętów Montoja stało w linii przed arsenałem i cyplem Sangley. Prowadziła Olympia, za nią szły Baltimore, Raleigh, Petrel, Concord i Boston. Według relacji zarówno Deweya, jak i Montoja hiszpańska eskadra otworzyła ogień około 5.15; Montojo podaje, że wcześniej, o 5, zaczęła strzelać bateria na cyplu Sangley. O 5.40, jak napisał Dewey, z odległości 5000 jardów zwrócił się do kapitana Olympii: „You may fire when you are ready, Gridley.” („Może pan otworzyć ogień, kiedy będzie pan gotów, Gridley”, przekład nasz).5
Eskadra pięć razy przeszła wzdłuż hiszpańskiej linii, trzy razy kursem na zachód i dwa razy na wschód, za każdym razem podchodząc bliżej; najmniejszą odległość Dewey określa na 2000 jardów, a korespondent „New York Heralda” J. L. Stickney na około 2500. Reina Cristina, okręt flagowy Montoja, ruszyła ku Olympii, ale skoncentrowany ogień zmusił ją do odwrotu.6
Raport Montoja opisuje, co działo się na jej pokładzie: pocisk, który wyeliminował z walki wszystkich ludzi obsługujących cztery działa szybkostrzelne, zniszczony mechanizm sterowy, pocisk, który wybuchł w mesie oficerskiej wśród rannych, i pożary na dziobie i na rufie. Gdy połowa załogi była wyłączona z walki, jak napisał, kazał zatopić i opuścić okręt, po czym „w głębokim smutku” (przekład nasz) przeniósł swoją flagę na Isla de Cuba. Dowódca okrętu, Luis Cadarso, zginął, kierując ratowaniem swoich ludzi.7
„Do diabła ze śniadaniem!”
O 7.35 kapitan Olympii zameldował, że dla baterii dział 5-calowych zostało już tylko po piętnaście pocisków na działo, i Dewey wycofał się z walki, aby rozdzielić amunicję. Meldunek był błędny: według Deweya po piętnaście pocisków na działo wystrzelono, a nie zostało. Porucznik Calkins, oficer nawigacyjny Olympii, napisał, że „nie było żadnego braku amunicji” (przekład nasz). Załogi, które o czwartej dostały niewiele więcej niż kawę, zjadły śniadanie.8
Stickney, były oficer marynarki, który według Deweya stał razem z nim na mostku okrętu flagowego, napisał, że gdy odchodzili, „przygnębienie na mostku Olympii było gęstsze niż londyńska mgła w listopadzie” (przekład nasz). Gdy Stickney powiedział jednemu z marynarzy, że przerywają walkę na śniadanie, ten zwrócił się do szefa sztabu Deweya, Lambertona: „For God’s sake, captain, don’t let us stop now. To hell with breakfast!” („Na litość boską, kapitanie, nie przerywajmy teraz. Do diabła ze śniadaniem!”, przekład nasz).9
Biała flaga nad Cavite
Dewey wrócił do walki o 11.16. Walczyły już tylko baterie nadbrzeżne i Don Antonio de Ulloa, zakotwiczony przy cyplu Sangley, a Ulloa poszedł na dno. Dewey wysłał do portu w Cavite Petrela o niewielkim zanurzeniu, a po jego ostrzale hiszpańska flaga nad arsenałem opadła i podniesiono białą flagę; według Deweya Petrel zasygnalizował kapitulację o 12.30. Chadwick pisze, że Enrique Sostoa, komendant arsenału, wywiesił białą flagę o 12.15, nie zwracając się do Montoja.10
Zastępca dowódcy Petrela, porucznik E. M. Hughes, popłynął następnie łodzią wielorybniczą z siedmioma ludźmi i podpalił porzucone okręty hiszpańskie. Montojo, według własnego raportu ranny w lewą nogę, zszedł wcześniej na ląd, aby opatrzono mu ranę.11
Rachunek strat
Nie zginął żaden Amerykanin, a dwóch oficerów i sześciu marynarzy z Baltimore odniosło lekkie rany. EBSCO również podaje ośmiu rannych Amerykanów.12
Po stronie hiszpańskiej porucznik Ellicott z Baltimore ustalił w drodze „drobiazgowego dochodzenia” (przekład nasz), jak podaje Chadwick, 167 zabitych i 214 rannych, razem 381; Dewey i EBSCO także podają 381. Końcowe zestawienie samego Montoja, przytoczone przez Chadwicka, wymienia 75 zabitych i 281 rannych w eskadrze i w arsenale, razem 356. Chadwick dodał, że podana przez Ellicotta liczba zaledwie dziesięciu zabitych i rannych na lądzie wydaje się w świetle wielu relacji zdecydowanie zbyt mała.13
Od Cavite do traktatu paryskiego
Kalendarium Biblioteki Kongresu nazywa bitwę w Zatoce Manilskiej pierwszą wielką bitwą między siłami Hiszpanii i Stanów Zjednoczonych, a Biuro Historyka Departamentu Stanu pierwszą bitwą tej wojny. Dewey panował teraz nad zatoką. W depeszy z 4 maja napisał, że może zająć miasto w każdej chwili, ale nie ma dość ludzi, by je utrzymać; według EBSCO brakowało mu ludzi do obsadzenia Manili, a według przewodnika Biblioteki Kongresu sił do jej zdobycia.14
Dewey otrzymał stopień kontradmirała, a później stopień admirała marynarki (Admiral of the Navy). Wojska amerykańskie pod dowództwem generała majora Wesleya Merritta zajęły Manilę 13 sierpnia, dzień po podpisaniu protokołu pokojowego. W traktacie paryskim z 10 grudnia 1898 roku Hiszpania zgodziła się sprzedać Filipiny Stanom Zjednoczonym za 20 milionów dolarów.15
Chadwick ocenił, że militarne skutki bitwy stoczonej tak daleko od głównego teatru wojny „nie mogły być wielkie”, za to jej skutki moralne i polityczne były „ogromne i dalekosiężne” (przekład nasz). Montojo stanął w Hiszpanii przed sądem. Chadwick przytacza dekret z 10 października 1899 roku, który na mocy wyroku Najwyższej Rady Wojny i Marynarki przeniósł go w stan spoczynku i zakazał mu sprawowania funkcji publicznych; Chadwick nazwał takie traktowanie „plamą na honorze Hiszpanii” (przekład nasz).16
Bitwa o Tarakan 1945: lotnisko, które przyszło za późno
1 maja 1945 · 81 lat temu
Australijczycy wraz z niewielkim oddziałem holenderskim wylądowali na bronionej przez Japończyków wyspie Tarakan u wybrzeży Borneo, otwierając kampanię na Borneo. Wyspę zdobyto, lecz zniszczonego lotniska nie udało się szybko uruchomić, dlatego sukces uznaje się za zbyt kosztowny.
Pełna historia: Bitwa o Tarakan 1945: lotnisko, które przyszło za późno ›
