Bitwa o Tarakan 1945: lotnisko, które przyszło za późno

Tarakan to niewielka kampania z długim sporem w tle. Australian War Memorial nazywa operacje Oboe z 1945 roku jednymi z najbardziej kontrowersyjnych, jakie stoczyli australijscy żołnierze w tej wojnie, a w stosunku do liczby zaangażowanych ludzi Tarakan był z nich najkosztowniejszy.²

Tło: ropa, lotnisko i plan

Tarakan leży u północno-wschodnich wybrzeży Borneo. Przed wojną należał do Holenderskich Indii Wschodnich i był ważnym ośrodkiem wydobycia ropy. W 1945 roku generał Douglas MacArthur zaplanował serię desantów na Borneo pod kryptonimem Oboe, początkowo w ramach marszu na Jawę. Tarakan, Oboe One, miał być pierwszy, po nim Zatoka Brunei 10 czerwca i Balikpapan 1 lipca.³

Wyspa liczyła się ze względu na ropę, a przede wszystkim na lotnisko. Po jego naprawie miało tam przylecieć siedem dywizjonów RAAF z Kittyhawkami, Spitfire'ami i Beaufighterami, by wspierać kolejne desanty. MacArthur rozkazał australijskiemu I Korpusowi generała porucznika sir Leslie Morsheada zdobyć wyspę, zniszczyć garnizon, przywrócić administrację Holenderskich Indii Wschodnich i ocalić instalacje naftowe, a Morshead powierzył zadanie 26. Grupie Brygadowej 9. Dywizji. Lotnisko miało być gotowe tydzień po desancie, 7 maja.⁴

Wielu wyższych oficerów australijskich uważało cały plan Oboe za strategicznie chybiony. Memorial zauważa, że Stany Zjednoczone z własnych powodów politycznych i wojskowych nie chciały, by Australijczycy odbijali Filipiny, a rząd Australii naciskał na MacArthura, by powierzał im widoczne i znaczące zadania.⁵

Siły i dowódcy

Jak na tak małą wyspę siły były duże: około 17 500 ludzi, w tym 10 800 żołnierzy armii australijskiej, 5700 ludzi z RAAF, 130 komandosów plażowych Royal Australian Navy i około 900 Amerykanów i Holendrów, przewiezionych na około 120 jednostkach. Żołnierze pochodzili z 9. Dywizji, część z nich była weteranami walk na Bliskim Wschodzie i na Nowej Gwinei, a do operacji zgromadzono ich na wyspie Morotai.⁶ › El Alamein 1942

Lotnictwo zaczęło źle. Historyk Tony Hastings opisuje zaciekły konflikt między dwoma najwyższymi dowódcami RAAF, wicemarszałkami lotnictwa George'em Jonesem i Williamem Bostockiem, oraz kryzys w 1. Taktycznych Siłach Powietrznych, których dowódcę, komodora lotnictwa Harry'ego Cobby'ego, Bostock chciał usunąć. Następca Cobby'ego, komodor Frederick Scherger, objął dowództwo dopiero 10 maja, już po desancie. W dniu natarcia dywizjony RAAF, które miały atakować wyspę, zostały na ziemi, bo wyczerpały przydział godzin lotu na dany miesiąc, co doprowadziło Bostocka do wściekłości.⁷

Naprzeciw stał garnizon liczący około 2100 Japończyków, w tym około 250 robotników cywilnych. Większość z nich wycofała się z plaż na porośnięte dżunglą wzgórza nad lotniskiem i tam się okopała.⁸

Przebieg bitwy

Desant w błocie

W przeddzień desantu niewielki oddział wylądował na maleńkiej wysepce Sadau tuż przy brzegu, by artyleria mogła osłaniać saperów wysadzających przejścia w zaporach, które Japończycy ustawili przeciw barkom desantowym. 1 maja, po silnym ostrzale z morza i powietrza, bataliony szturmowe zaczęły lądować tuż po 8 rano.⁹

Memorial opisuje sam desant jako przeprowadzony bez większych trudności. Gorzej było z plażami. Okazały się pływowymi równiami gęstego czarnego błota, utknęło na nich siedem amerykańskich okrętów desantowych do przewozu czołgów, a czołgi, działa i pojazdy piętrzyły się na brzegu.¹⁰

Lotnisko

Piechota posuwała się w głąb lądu przy rosnącym oporze wokół miasta Tarakan i 5 maja zdobyła lotnisko. Saperzy RAAF, którzy je obejrzeli, zastali pas zryty lejami po alianckich bombach, mocno podmokły i zaminowany; w ciągu dwóch dni oddział rozminowania znalazł i rozbroił 114 min. Peter Stanley, cytowany przez Hastingsa, zauważa, że dowódcy lotnictwa zaplanowali całkowite zniszczenie lotniska, na którym opierała się cała operacja.¹¹

Naprawa stała się osobną bitwą. Saperzy zasypywali zalane leje, a te napełniały się znowu deszczem i wodą gruntową; mokra pogoda, jak pisał Odgers, przygnębiała ludzi. Do pomocy ściągnięto saperów armii i miejscowych robotników. Prace trwały siedem tygodni, znacznie dłużej, niż zakładano, i pas w ogóle nie zdążył na desant w Zatoce Brunei 10 czerwca.¹²

Bunkier po bunkrze

Tymczasem piechota musiała wyprzeć Japończyków ze wzgórz. Trzeba było wykrywać dobrze ukryte bunkry w walce z bliska i zdobywać je jeden po drugim, przy wsparciu artylerii, czołgów, ognia okrętów i lotnictwa zrzucającego bomby i napalm. Obrońcy, którzy nie mieli jak opuścić wyspy, walczyli o każde wzniesienie.¹³

Wśród poległych był porucznik Tom „Diver” Derrick, kawaler Krzyża Wiktorii z 2/48. Batalionu. W walkach o grzbiet zwany Freda, które zaczęły się 19 maja, jego pluton zdobył o zmierzchu jedno ze wzgórz. Przed świtem 23 maja Japończycy przeszli do kontrataku, a Derrick, trafiony serią z karabinu maszynowego, jeszcze przez kilka godzin wydawał rozkazy, zanim go wyniesiono. Zmarł z ran, a kronikarz batalionu zapisał, że wiadomość głęboko poruszyła cały oddział.¹⁴

Punkt zwrotny: koniec garnizonu

W drugiej połowie czerwca Japończycy stracili ostatnie zorganizowane pozycje. Sztab MacArthura datował operację na 1 maja do 21 czerwca, ale niewielkie grupy trzymały się w dżungli, a walki trwały do końca wojny w sierpniu.¹⁵

Większość Japończyków walczyła do śmierci. Z około 2100 przebywających na wyspie przed końcem wojny poddało się tylko 252, a około 300 kolejnych po zawieszeniu broni; Memorial liczy ponad 1500 zabitych.¹⁶

Następstwa

26. Brygada straciła 894 zabitych i rannych, w tym 225 zabitych według obliczeń Memorial i Hastingsa; Department of Veterans' Affairs podaje, że na Tarakanie zginęło ponad 250 Australijczyków. Memorial porównuje to z Balikpapanem, gdzie walczyła cała 7. Dywizja, a zabitych było tylko o dwóch więcej.¹⁷

RAAF zaczęły operować z Tarakanu 30 czerwca, dzień przed desantem pod Balikpapanem. Pas pozostał zbyt nierówny dla dwusilnikowych Beaufighterów, ale w lipcu Kittyhawki i Spitfire'y 78. Skrzydła wykonały z niego 858 lotów bojowych i bezpośrednio wspierały 7. Dywizję.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Australijscy historycy oficjalni nie owijali w bawełnę. Gavin Long pisał, że lotnisko okazało się tak trudne do naprawy, że nie było gotowe ani na operację w Zatoce Brunei, ani pod Balikpapanem, a historyk RAAF George Odgers uznał, że skoro operację podjęto głównie po to, by zdobyć lotnisko, Tarakan trzeba uznać za porażkę. W 1983 roku dziennikarz i historyk Peter Charlton uczynił australijskie kampanie z 1945 roku tematem książki zatytułowanej The Unnecessary War (Niepotrzebna wojna).¹⁹

Hastings, w studium napisanym z profesorem Peterem Stanleyem, łagodzi ten wyrok. Wskazuje, że sam Odgers odnotowuje loty RAAF z Tarakanu od 30 czerwca, i konkluduje, że Oboe One nie był niezbędny dla powodzenia kampanii na Borneo, ale nazywanie go po prostu porażką pomija to, co osiągnięto wielkim kosztem. Memorial idzie dalej niż historie oficjalne i pisze, że do końca wojny ani lotniska, ani instalacji naftowych nie przywrócono do użytku; przynajmniej w sprawie lotniska własne zapisy RAAF mówią co innego.²⁰ › 1 maja w historii wojskowości