2 maja w historii wojskowości: bitwa pod Lützen, 1813

2 maja 1813 · 213 lat temu

Nowa armia bez jazdy

Wiosną 1813 roku Napoleon walczył w Niemczech z Rosją i Prusami. Król pruski Fryderyk Wilhelm zawarł w Kaliszu sojusz z carem, według Petre’a 28 lutego, według Cathcarta 1 marca.¹

Nowej armii Napoleona brakowało kawalerii. Według Petre’a cesarz mógł wystawić przeciw sprzymierzonym 140 000 ludzi, z czego tylko 7500 kawalerzystów; sprzymierzeni, według obliczeń generała von Caemmerera przytoczonych przez Petre’a, mieli 88 040 ludzi, w tym 24 140 kawalerzystów i Kozaków. Baron von Odeleben, saski oficer sztabowy służący po stronie francuskiej, winą za powolność francuskich ruchów obarczał brak kawalerii. Korpus marszałka Neya składał się z młodych żołnierzy; Odeleben pisze, że składał się wyłącznie z młodych rekrutów, którzy być może po raz pierwszy w życiu znaleźli się wtedy pod ogniem.²

1 maja, gdy Francuzi przekraczali strumień Rippach w drodze na Lützen, kula armatnia zabiła marszałka Bessières’a z Gwardii Cesarskiej.³

Zaskoczenie pod czterema wsiami

Dowodzący sprzymierzonymi hrabia Wittgenstein sądził, że Francuzi rozciągnęli się w marszu z Weissenfels przez Lützen do Lipska, i zamierzał uderzyć na skrzydło ich kolumn. Jego wojska maszerowały całą noc i przeprawiły się przez Elsterę pod Pegau, ale przeprawa szła powoli; według Petre’a armia dotarła na pole bitwy co najmniej cztery godziny później, niż przewidywał rozkaz.⁴

W Gross Görschen i sąsiednich wsiach Klein Görschen, Rahna i Kaja stała dywizja generała Souhama z korpusu Neya, bez placówek.⁵

George Cathcart, wówczas adiutant swojego ojca, lorda Cathcarta, stał na wzgórzu nad wsiami, gdy przybył tam z Wittgensteinem car Aleksander. Pisze, że słyszał, jak Wittgenstein „obiecał, że w ciągu godziny odda Jego Cesarskiej Mości w ręce korpus nieprzyjaciela, który miał przed sobą” (przekład nasz).⁶

Działa sprzymierzonych przemogły artylerię Souhama, a Prusacy zdobyli Gross Görschen. Francuzi utrzymali jednak kolejne wsie. Gdy pruska kawaleria i artyleria ruszyły w lewo, by je obejść, jak pisze Cathcart, wzdłuż grzbietu otworzyły ogień francuskie baterie, a jeńcy zeznali, że naprzeciw stoi cały korpus Neya, około 45 000 ludzi, i że Napoleon nocował w Lützen.⁷

Napoleon pod Kają

Napoleon był w pobliżu Markranstädt, na drodze do Lipska, gdy za jego prawym skrzydłem odezwały się działa: według Petre’a w południe, według Odelebena między dziesiątą a jedenastą. Zawrócił kolumny i pogalopował ku Kai.⁸

Niemal każdy ranny, który go mijał, pozdrawiał go okrzykiem. Odeleben to słyszał. „Nawet ci, którzy stracili kończynę i za kilka godzin mieli stać się łupem śmierci, oddawali mu ten hołd”, pisze w angielskim przekładzie z 1820 roku. „Nie od jednego tylko umierającego entuzjasty słyszałem ten okrzyk powitania, lecz może od pięćdziesięciu” (przekład nasz).⁹

Przez wiele godzin wsie przechodziły z rąk do rąk, a rzeź była straszna po obu stronach. Petre liczy, że Prusacy trzy razy zdobywali Klein Görschen i Rahnę i dwa razy wdarli się do samej Kai. Sir Robert Wilson, brytyjski oficer, który cały dzień spędził w ogniu walki, pisał: „Od chwili, gdy wjechałem, do ósmej wieczorem nie sądzę, bym choć przez trzydzieści minut był poza nieustanną nawałnicą kul armatnich i karabinowych” (przekład nasz).¹⁰

Napoleon raz po raz narażał życie. Odeleben uważał, że robił to bardziej niż w jakiejkolwiek późniejszej bitwie w Saksonii, a marszałek Marmont, cytowany przez Petre’a, pisał, że był to „prawdopodobnie ten dzień w całej jego karierze”, w którym Napoleon „był na polu bitwy narażony na największe osobiste niebezpieczeństwo” (przekład nasz).¹¹

Po stronie sprzymierzonych ranny został Gerhard von Scharnhorst, odnowiciel armii pruskiej; jego niemieccy biografowie piszą, że w stopę. Petre pisze, że ranny został również Blücher, a dowództwo nad Prusakami przejął Yorck.¹²

Późnym popołudniem wojska wicekróla Eugeniusza zaczęły zagrażać prawemu skrzydłu sprzymierzonych. Według Cathcarta mniej więcej w tym samym czasie na prawym skrzydle francuskim stanął w linii korpus Marmonta; według Petre’a Marmont dotarł do Starsiedel, na tym skrzydle, już wczesnym popołudniem. Około 18.30, według Petre’a, Młoda Gwardia ruszyła naprzód pod osłoną ognia baterii 80 dział, którą na rozkaz Napoleona sformował generał Drouot; u Odelebena Drouot dostaje rozkaz zebrania 60 dział, a ogień prowadzi od 60 do 80 armat. Wsie płonęły do nocy.¹³

Noc przerwała bitwę krótko po 19.00, pisze Petre. On i Cathcart podają, że Prusacy wciąż trzymali Gross Görschen albo jego część; Odeleben pisze, że wieś została zdobyta.¹⁴

Dwieście kroków

Około 21.00 dziewięć pruskich szwadronów zaszarżowało w ciemności; Cathcart pisze, że prowadził je sam Blücher. Dotarły blisko samego Napoleona. Odeleben, który tam był, pisał: „Sądzę, że gdyby [kawaleria] podeszła szybko, o dwieście kroków bliżej, wzięto by go do niewoli z całym orszakiem” (przekład nasz).¹⁵

W nocy nadeszła wiadomość, że Kleist oddał Lipsk. Cathcart pisze, że artyleria sprzymierzonych zameldowała o wyczerpaniu amunicji, a Wilson, że Rosjanom amunicja prawie się skończyła. 3 maja sprzymierzeni wycofali się ku Łabie, w stronę Drezna i Miśni, a rozbity korpus Neya pozostał w Lützen, by dojść do siebie.¹⁶

Bilans strat

Relacje się różnią. Cathcart oceniał straty sprzymierzonych, poniesione głównie przez Prusaków, na nie mniej niż 10 000 ludzi wyłączonych z walki, a francuskie uważał za prawdopodobnie nie mniejsze. Wilson podawał co najmniej 5000 Rosjan i 15 000 Prusaków wyłączonych z walki. Petre przytacza za von Caemmererem 11 500 strat sprzymierzonych, w tym blisko 10 000 zabitych i rannych, oraz 22 000 Francuzów, wliczając 800 jeńców, a za pułkownikiem Lanrezakiem 18 000 Francuzów. Odeleben szacował straty francuskie „na sześć lub osiem tysięcy ludzi i dwa razy tyle rannych” (przekład nasz).¹⁷

Scharnhorst zmarł od rany w Pradze 28 czerwca. Według Potena w Allgemeine Deutsche Biographie zamiast odpoczywać, 8 maja wyruszył w podróż, by spróbować przeciągnąć Austrię na stronę sprzymierzonych; Kunisch w Neue Deutsche Biographie pisze, że zmarł podczas misji dyplomatycznej do Wiednia.¹⁸

Pan Europy?

Według Marmonta, którego przytacza Petre, Napoleon powiedział tego wieczoru Durocowi: „Znów jestem panem Europy” (przekład nasz). Petre nazywa to wielką przesadą: Napoleon wygrał bitwę, ale nie odniósł rozstrzygającego zwycięstwa, którego potrzebował. Odeleben pisze, że z powodu braku kawalerii Francuzi niewiele zyskali na odwrocie sprzymierzonych, a ci zabrali wszystkich swoich rannych.¹⁹

Prusacy zostali pobici, ale walczyli zawzięcie. Petre przytacza Nesselrodego, który pisał do Wiednia: „Wojska pruskie okryły się chwałą; znów stały się Prusakami Fryderyka” (przekład nasz). Wilson, który winą za rzeź Prusaków obarczał złe dowodzenie, pisał, że „żadne wojska nie mogłyby okazać bardziej porywczej odwagi ani większej ochoty” (przekład nasz).²⁰

Napoleon pokonał sprzymierzonych ponownie pod Budziszynem 20 i 21 maja, a 4 czerwca obie strony zawarły rozejm. Petre i niemieccy biografowie Scharnhorsta nazywają ją też bitwą pod Gross Görschen; Odeleben uważał, że trafniejsza byłaby nazwa od Kai, bo tam odwróciły się losy dnia.²¹

Odeleben pisze, że 2 maja Napoleon dopytywał się z zapałem o wcześniejszą bitwę pod Lützen i o miejsce, w którym w 1632 roku poległ Gustaw Adolf. Tamtą bitwę opisujemy w artykule o Lützen 1632, a koniec kampanii 1813 roku w artykule o bitwie pod Lipskiem.²²