16 lipca w historii wojskowości: test atomowy Trinity, 1945

Przed świtem w poniedziałek 16 lipca 1945 roku naukowcy z projektu Manhattan zdetonowali pierwszy na świecie ładunek atomowy, plutonową bombę implozyjną nazywaną Gadżetem (the Gadget), umieszczoną na szczycie stalowej wieży wysokiej na 100 stóp (około 30 m) na poligonie Trinity w Nowym Meksyku. Miejsce to leżało w odludnym zakątku poligonu bombowego Alamogordo, na pustyni Jornada del Muerto („Droga Śmierci”), około 210 mil (340 km) na południe od Los Alamos. Próbą kierował fizyk Kenneth Bainbridge.¹

Wybuch zaplanowano na czwartą rano, ale deszcz i burza go opóźniły; nastąpił tuż przed wpół do szóstej. Laboratorium w Los Alamos podaje godzinę 5:29:45, National Park Service 5:29 czasu Mountain War Time, a historia Departamentu Energii 5:30. Błysk rozświetlił niebo i był widoczny z odległości 160 mil (około 260 km), a grzyb atomowy wzniósł się na wysokość około 38 tysięcy stóp (11,6 km). Tam, gdzie stała wieża, wybuch zostawił krater szeroki na mniej więcej pół mili (800 m), a piasek stopił się w zielone szkliwo, nazwane później trynitytem.²

Moc wybuchu wyniosła około 21 kiloton, czyli tyle, ile 21 tysięcy ton trotylu, więcej, niż spodziewała się większość naukowców w Los Alamos. Bainbridge nazwał go „ohydnym i porażającym widowiskiem” (przekład nasz). Próba potwierdziła nową konstrukcję implozyjną, tę samą, którą zastosowano w bombie Fat Man, i otworzyła drogę do bomb atomowych zrzuconych na Japonię w sierpniu 1945 roku.³

Książęta przeciw królowi

W 1465 roku wielcy panowie Francji zjednoczyli się przeciw królowi Ludwikowi XI w Lidze Dobra Publicznego. Olivier de La Marche, który walczył po stronie burgundzkiej, pisze, że uczynili to „soubz umbre du bien publicque”, pod pozorem dobra publicznego (przekład nasz). Był wśród nich Karol, hrabia Charolais, syn księcia Burgundii Filipa, znany później jako Karol Śmiały, którego Frederic J. Baumgartner w artykule dla EBSCO nazywa przywódcą ligi. W poniedziałek 15 lipca, jak pisze Roye, Burgundczycy stanęli kwaterą w Montlhéry; według Commynes’a sam hrabia stał pod Longjumeau, a jego straż przednia pod wodzą hrabiego Saint-Pol w Montlhéry.⁴

Dziennik Jeana de Roye, znany jako Chronique scandaleuse, podaje, że król, który był po tej stronie Orleanu w drodze do Paryża, przybył rano we wtorek, szesnastego dnia lipca, do Chastes pod Montlhéry i natarł na Burgundczyków, nie czekając na całe swoje wojsko. Wydawca Roye’a Bernard de Mandrot i Baumgartner datują bitwę właśnie na ten dzień, 16 lipca 1465 roku. W angielskim tekście Commynes’a w wydaniu Andrew Scoble’a z 1855 roku stoi „27 lipca”, a Scoble w przypisie poprawia tę datę na wtorek 16 lipca, powołując się na kronikę Roye’a.⁵

Commynes pisze, że Ludwik nie zamierzał walczyć, lecz chciał przedostać się do Paryża, a wydawca Roye’a Mandrot również dochodzi do wniosku, że król nie spodziewał się, iż Burgundczycy zastąpią mu drogę do Paryża. Commynes, który twierdzi, że usłyszał to od samego króla, pisze, że królewską strażą przednią dowodził Pierre de Brézé, wielki seneszal Normandii, i przytacza słowa, które Brézé powierzył zaufanym: „Tak blisko zbliżę dziś do siebie te armie, że trzeba będzie bardzo doświadczonego wodza, by je rozdzielić bez walki” (przekład nasz).⁶

Szarża seneszala

Armia królewska stanęła za rowem, od strony zamku Montlhéry; Commynes dodaje wielki żywopłot. Po stronie burgundzkiej, jak pisze Commynes, zbrojnym najpierw kazano zsiąść z koni, a potem prawie wszyscy znów ich dosiedli, i w tej stracie czasu zginął lekko uzbrojony Philippe de Lalaing; wojsko miało w długim marszu dwa razy się zatrzymać, by piechota mogła odsapnąć, lecz „wszystko zrobiono tak na opak, jakby chciano celowo przegrać bitwę” (przekład nasz), a hrabia ruszył naprzód, nie dając wytchnienia ani łucznikom, ani piechurom. Królewscy, pisze dalej, wyszli z obu końców żywopłotu, a burgundzcy zbrojni przejechali przez szeregi własnych łuczników, zanim ci zdążyli strzelić.⁷

Commynes pisze, że lewe skrzydło burgundzkie zostało całkowicie rozbite, część jego ludzi zepchnięto do wozów, a większość do lasu odległego o niespełna pół mili, podczas gdy skrzydło samego hrabiego, od strony zamku, zwyciężyło bez większego oporu. Również według La Marche’a Francuzi uderzyli na lewe skrzydło burgundzkie, skąd niektórzy burgundzcy kapitanowie uciekli z pola.⁸

Potem uciekła część armii królewskiej. Commynes pisze, że hrabia Maine uciekł z innymi możnymi i co najmniej 800 zbrojnymi. Roye pisze, że pod wieczór szkoccy gwardziści zaprowadzili króla do zamku Montlhéry, że większość tych, którzy tego nie widzieli, uznała go za zabitego lub wziętego do niewoli i uciekła, a wtedy Maine, admirał de Montauban i pan de la Barde z 700-800 kopiami wycofali się i opuścili króla. Commynes podsumowuje: „Nigdy nie było większej ucieczki po obu stronach; ale (co godne uwagi) obaj książęta sami utrzymali się na polu” (przekład nasz).⁹

„Panie, poddajcie się”

Hrabia, jak pisze Commynes, ścigał uciekających pół mili za Montlhéry i zawrócił dopiero, gdy pan de Contay ostrzegł go, że Francuzi zebrali siły. Pod zamkiem napadło na niego piętnastu czy szesnastu zbrojnych, którzy zabili Philippe’a d’Oignies, niosącego jego proporzec. Hrabia został ranny mieczem w szyję, według La Marche’a w lewą jej stronę, bo osłona podbródka, rano słabo przypięta, spadła mu z głowy; Commynes dodaje: „sam widziałem, jak spadła” (przekład nasz). Francuzi chwycili go, wołając: „Panie, poddajcie się; dobrze was znamy; nie trwońcie uparcie życia” (przekład nasz); także La Marche pisze, że wzywali go do poddania się. Sługa hrabiego wjechał między nich i napastnicy odstąpili; Commynes nazywa go Jeanem Cadetem, La Marche Robertem Cottereau, synem lekarza hrabiego. Roye pisze, że Geoffroy de Saint-Belin i Gilbert de Grassay dwa razy wzięli hrabiego do niewoli, a potem go odbito.¹⁰

Noc zastała Burgundczyków, według Commynes’a, w kręgu wozów; wielu było rannych i bało się wypadu z Paryża. Zanim hrabia mógł usiąść do jedzenia, trzeba było odsunąć cztery czy pięć ciał, a jeden z nagich ludzi, których wzięto za martwych, poprosił o picie; okazał się nim Pierre Savarot, łucznik straży hrabiego, którego opatrzono i wyleczono.¹¹

Rachunek zabitych

Commynes podaje, że jeniec przyprowadzony do hrabiego przed bitwą ocenił siły króla na około 2200 zbrojnych, nie licząc pospolitego ruszenia z Delfinatu i czterdziestu czy pięćdziesięciu szlachciców z Sabaudii, i pisze, że armia burgundzka była liczniejsza. La Marche pisze, że armia burgundzka wyruszyła w pole z ponad dziesięcioma tysiącami koni, nie licząc jucznych i artylerii, a król miał 1900 kopii kompanii ordonansowych.¹²

Commynes liczy co najmniej 2000 zabitych po obu stronach; Burgundczycy, jak pisze, stracili więcej piechoty, a król więcej jeźdźców. Roye podaje, że po walce znaleziono na polu 3600 zabitych: „Dieu en ait les ames !” („Niech Bóg ma ich dusze!”, przekład nasz). Roye dodaje, że Burgundczyków zginęło i dostało się do niewoli znacznie więcej niż ludzi króla; w przypisie do tego zdania Mandrot zaznacza, że zabitych od razu obdarto, więc nie dało się ustalić, która strona straciła więcej. Obaj autorzy wymieniają wśród poległych po stronie króla Brézégo, Geoffroya de Saint-Belin i Floqueta, a Commynes po stronie burgundzkiej Philippe’a de Lalaing.¹³

Pole utrzymane, wojna nierozstrzygnięta

O zmroku Ludwik wycofał się do Corbeil, a Burgundczycy zostali na polu. Roye pisze, że król dotarł do Paryża późno w czwartek 18 lipca. La Marche, który tego dnia został pasowany na rycerza po stronie burgundzkiej, pisze, że hrabia wygrał bitwę i utrzymał pole.¹⁴

Baumgartner w artykule dla EBSCO nazywa bitwę nierozstrzygniętą i pisze, że uwagę francuskich dowódców zwróciła sprawność bojowa 500 szwajcarskich piechurów, pierwszych Szwajcarów w armii królewskiej. W haśle encyklopedii Europe, 1450 to 1789 pisze natomiast, że Karol i jego sprzymierzeńcy zwyciężyli, ale niewiele z tego wynikło, bo nie zdołali zdobyć Paryża. W artykule EBSCO możni, „wykrwawieni, ale niepokonani” (przekład nasz), ruszyli dalej na Paryż, 28 sierpnia rozpoczęli jego oblężenie, a nie zdoławszy zdobyć miasta przed końcem sezonu wojennego, przyjęli pod koniec października traktat w Conflans.¹⁵

Nazajutrz hrabia, jak pisze Commynes, przez cały dzień utrzymywał pole, „przypisując całą chwałę tej sprawy sobie” (przekład nasz); odtąd nie słuchał niczyich rad poza własnymi i resztę życia spędził na wojnach, w których zginął.¹⁶