3 marca 1067 roku trzej synowie Jarosława Mądrego, Izjasław, Światosław i Wsiewołod, pokonali w głębokim śniegu nad rzeką Niemigą pod Mińskiem księcia połockiego Wsiesława; Powieść minionych lat mówi o okrutnej rzezi i ucieczce Wsiesława. Jej opis tej wyprawy jest pierwszą pisaną wzmianką o Mińsku. 3 marca 1776 roku amerykańscy marines wylądowali na wyspie New Providence.
Książę połocki zajmuje Nowogród
Wsiesław, syn Briaczysława, był księciem połockim. Pod rokiem 6572 w angielskim przekładzie Powieści minionych lat Samuela Crossa czytamy, że „Vseslav began hostilities” („Wsiesław rozpoczął wojnę”; przekład nasz), a zapis latopisu pod rokiem 6575 zaczyna się od jego wyprawy i zajęcia Nowogrodu.1
Pierwszy latopis nowogrodzki umieszcza upadek miasta rok wcześniej, pod rokiem 6574: Wsiesław przyszedł i wziął Nowogród „съ женами и съ дѣтми” („z żonami i z dziećmi”; przekład nasz), zdjął dzwony z soboru Świętej Zofii, a latopisarz dodaje: „о велика бяше бѣда въ часъ тыи !” („o, wielka była niedola w tej godzinie!”; przekład nasz). Według Encyklopedii historii Ukrainy Wsiesław napadł też na Psków i to właśnie napaść na Psków i Nowogród ściągnęła na niego synów Jarosława.2
Zdobycie Mińska
Trzej bracia, Izjasław, Światosław i Wsiewołod, zebrali wojowników i ruszyli na Wsiesława w środku zimy; przekład Domu Puszkina mówi o silnym mrozie. Encyklopedia historii Ukrainy nazywa ich trzema najstarszymi synami Jarosława Mądrego oraz książętami kijowskim, czernihowskim i perejasławskim.3
Doszli do Mińska, którego mieszkańcy zamknęli się w grodzie; bracia zdobyli go i wycięli mężczyzn. Los kobiet i dzieci zależy od przekładu: u Crossa zostały „sold ... into slavery” („sprzedane w niewolę”; przekład nasz), w przekładzie Domu Puszkina wzięte do niewoli, a według Encyklopedii historii Ukrainy rozdane drużynnikom. Ta sama encyklopedia podaje, że oblężenie zaczęło się pod koniec lutego 1067 roku, a wojsko Wsiesława nie zdążyło przyjść miastu z pomocą.4
Ta relacja jest pierwszą pisaną wzmianką o Mińsku. Położenie ówczesnego grodu jest sporne: część białoruskich badaczy, jak odnotowuje encyklopedia, umieszcza dawny Mińsk 16 kilometrów na zachód od późniejszego zamku, nad rzeką Mienką, gdzie prowadzi wykopaliska Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Białorusi.5
Bitwa w śniegu
Wsiesław wyszedł im naprzeciw i wojska spotkały się nad Niemigą „on March 3, with heavy snow on the ground” („3 marca, gdy ziemię pokrywał głęboki śnieg”; przekład nasz), jak oddaje to Cross; teksty ławrentiewski i ipatiewski podają trzeci dzień marca. „and the carnage was severe” („i była sroga rzeź”; przekład nasz), pisze dalej Cross; wielu poległo, bracia zwyciężyli, a Wsiesław uciekł. Pierwszy latopis nowogrodzki poświęca bitwie jedno zdanie: „Побѣдиша Всеслава на Немизѣ” („Pokonali Wsiesława nad Niemigą”; przekład nasz). Żaden z tych latopisów nie podaje liczebności wojsk ani liczby zabitych.6
Latopisy liczą lata od stworzenia świata. Teksty ławrentiewski i ipatiewski umieszczają bitwę pod rokiem 6575, który wydawcy tomu ławrentiewskiego i Cross utożsamiają z rokiem 1067. Odpisy radziwiłłowski i akademicki, jak zaznaczają wydawcy tekstu ławrentiewskiego, opatrują ten zapis rokiem 6574.7
Niemiga była niewielkim dopływem Świsłoczy w dorzeczu Dniepru. Według komentarza do wydania Domu Puszkina większość badaczy utożsamia ją z rzeczką, która płynie dziś przez współczesny Mińsk podziemnym kanałem; komentarz dodaje, że obraz bitwy na jej brzegach, jaki dają latopis i Słowo o wyprawie Igora, trudno pogodzić z tak małym strumieniem.8
Snopy z głów
Bitwa przeszła do poezji. Słowo o wyprawie Igora powstało pod koniec XII wieku według karty tytułowej pierwszego wydania, a według Encyklopedii historii Ukrainy zapewne właśnie wtedy. To wydanie, wydrukowane w Moskwie w 1800 roku, poświęca Niemidze takie wersy: „На Немизѣ снопы стелютъ головами, молотятъ чепи харалужными, на тоцѣ животъ кладутъ, вѣютъ душу отъ тѣла. Немизѣ кровави брезѣ не бологомъ бяхуть посѣяни, посѣяни костьми Рускихъ сыновъ.” („Nad Niemigą ścielą snopy z głów, młócą cepami ze stali, na klepisku życie kładą, wieją duszę z ciała. Krwawe brzegi Niemigi nie zbożem były obsiane, obsiane kośćmi synów Rusi”; przekład nasz).9
W przypisie wydawcy z 1800 roku wzięli Niemigę za Niemen, powołując się na Tatiszczewa. Encyklopedia historii Ukrainy tłumaczy te wersy stratami kampanii, według niej tak uderzającymi, że poemat wciąż je wspominał.10
Przysięga na krzyż
Potem Izjasław, Światosław i Wsiewołod ucałowali krzyż i przekazali Wsiesławowi: „Przyjdź do nas, nie uczynimy ci nic złego” (przekład nasz). Tekst ławrentiewski i Cross datują to na 10 lipca. W wydaniu tekstu ipatiewskiego z 1923 roku miesiącem jest czerwiec, a z liczebnika dnia wydrukowano tylko znak skrótu, bez czytelnej litery, natomiast odnotowany tam wariant innego odpisu podaje lipiec. Wydanie Domu Puszkina ma 10 czerwca w tekście staroruskim i 10 lipca w przekładzie, a Encyklopedia historii Ukrainy podaje 10 lipca.11
Ufając przysiędze, Wsiesław przeprawił się łodzią przez Dniepr. Izjasław wszedł przed nim do namiotu i tam, „contrary to their oath” („wbrew przysiędze”; przekład nasz), jak pisze Cross, bracia pojmali Wsiesława „at Rsha, near Smolensk” („pod Rszą, w pobliżu Smoleńska”; przekład nasz). Pierwszy latopis nowogrodzki także odnotowuje jego pojmanie pod Rszą w tym samym roku. Encyklopedia historii Ukrainy umieszcza to spotkanie nad rzeką Orszą koło Smoleńska. Izjasław przywiózł Wsiesława do Kijowa i osadził go wraz z dwoma synami w lochu.12
Uwolniony przez Kijów
W zapisie pod rokiem 6576 (u Crossa 1068) Połowcy pokonali trzech braci nad Altą. W Kijowie mieszczanie zebrali się na wiecu i poprosili Izjasława o broń i konie, by znów stanąć do walki; nie posłuchał ich. Część tłumu ruszyła do więzienia i 15 września lud wyciągnął Wsiesława z lochu i posadził go pośrodku książęcego dworu, a Izjasław uciekł do Polski. Pierwszy latopis nowogrodzki również podaje, że tego roku kijowianie wyrąbali Wsiesława z więzienia, a Izjasław uciekł do Lachów. Według Encyklopedii historii Ukrainy ogłoszono wtedy Wsiesława księciem kijowskim.13
Latopisarz dostrzegł w tym rękę Boga, bo Izjasław złamał przysięgę złożoną na krzyż. W dniu Podwyższenia, jak czytamy w przekładzie Crossa, Wsiesław modlił się: „Oh true Cross, inasmuch as I have believed in thee, free me from this abyss!” („O, prawdziwy krzyżu, skoro w ciebie uwierzyłem, wybaw mnie z tej otchłani!”; przekład nasz). Według Powieści minionych lat w przekładzie Crossa pozostał w Kijowie siedem miesięcy. Gdy Izjasław wrócił z polską pomocą, Wsiesław uciekł do Połocka.14
Także 3 marca
1776: eskadra kontynentalna komodora Eseka Hopkinsa wysadziła desant na wyspie New Providence na Bahamach. Hopkins meldował o „landing two hundred marines, under the command of Captain Nicholas, and fifty sailors, under the command of Lieutenant Weaver” („wysadzeniu dwustu żołnierzy piechoty morskiej pod dowództwem kapitana Nicholasa i pięćdziesięciu marynarzy pod dowództwem porucznika Weavera”; przekład nasz); kapitan Samuel Nicholas pisał o 270 ludziach. Tego dnia obrońcy Fortu Montagu ostrzelali ich, zagwoździli działa i wycofali się, a Amerykanie zajęli fort. W nocy gubernator wysłał proch, według Hopkinsa 150 beczek; następnego ranka Nicholas wkroczył do miasta, otrzymał klucze i zajął Fort Nassau, jak pisał, „without firing a single shot from our side” („nie oddając z naszej strony ani jednego strzału”; przekład nasz).15
