Wczesnym rankiem 30 lipca 1864 roku żołnierze Unii pod Petersburgiem w Wirginii odpalili minę wykopaną pod konfederackim występem obronnym i wyrwali w linii przeciwnika ogromny lej. Natarcie, które potem nastąpiło, załamało się: dywizja za dywizją wchodziła do krateru, zamiast przeć dalej na grzbiet za nim, kontrataki Konfederatów prowadzone przez Williama Mahone’a zamknęły wyłom, a dywizja złożona z pułków U.S. Colored Troops, czyli czarnoskórych żołnierzy, została ciężko poturbowana. Oficjalne zestawienie strat Unii w tym szturmie podaje 3798 zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych. Grant nazwał tę bitwę najsmutniejszą sprawą, jakiej był świadkiem w tej wojnie. Tego samego dnia konfederacka kawaleria spaliła miasto Chambersburg w Pensylwanii.
Górnicy z hrabstwa Schuylkill
Pod koniec czerwca 1864 roku, jak pisze American Battlefield Trust, linie Ulyssesa S. Granta i Roberta E. Lee na wschód od Petersburga zastygły w impasie. Według parku pola bitwy pod Petersburgiem część linii czat IX Korpusu generała majora Ambrose’a E. Burnside’a znajdowała się czterysta stóp od leżącego naprzeciw występu, który park nazywa występem Elliota (Elliot's Salient). Generał major Bushrod R. Johnson, którego konfederacka dywizja broniła tego odcinka, nazywał go występem Pegrama, podobnie jak podsumowanie bitwy National Park Service. Według raportu Johnsona stały w nim cztery działa baterii Pegrama, a przedpiersia obsadzały pułki z Karoliny Południowej z brygady Elliotta.1
Podpułkownik Henry Pleasants z 48. Pułku Pensylwańskiego zaproponował poprowadzenie pod nim chodnika minowego, a Burnside się zgodził. Burnside zeznał, że pułk składał się „niemal wyłącznie z górników z hrabstwa Schuylkill w Pensylwanii” (przekład nasz). Prace ruszyły 25 czerwca. Przed komisją Kongresu Burnside mówił, że Meade wyraził na nie „raczej zgodę niż aprobatę” (przekład nasz). Główną galerię ukończono 17 lipca: według raportu Pleasantsa miała 510,8 stopy długości, według Burnside’a 522 stopy. 27 lipca założono ładunek: według Pleasantsa 320 beczułek po mniej więcej dwadzieścia pięć funtów, według Burnside’a około 8000 funtów prochu.2
Zmiana planu
Burnside zamierzał puścić na czele swoją 4. Dywizję, dywizję czarnoskórych żołnierzy generała brygady Edwarda Ferrero, złożoną z pułków U.S. Colored Troops, która według jego zeznań od kilku tygodni ćwiczyła do tego natarcia. Meade się sprzeciwił: dywizja nigdy nie była w ogniu, a on, jak zeznał, uważał za „niewskazane powierzać to dywizji, co do której niezawodności nie mieliśmy żadnych dowodów” (przekład nasz). Według Granta Meade przekonywał też, że gdyby natarcie się nie powiodło, „mówiono by wtedy, i to całkiem słusznie, że pchamy tych ludzi naprzód na śmierć, bo nic nas nie obchodzą” (przekład nasz).3
Grant zeznał w grudniu 1864 roku, że jego zdaniem natarcie „zakończyłoby się sukcesem”, gdyby Burnside postawił czarnoskórą dywizję na czele, i dodał: „Mimo to zgodziłem się z generałem Meade’em, który sprzeciwiał się temu planowi” (przekład nasz). Burnside zeznał, że rozkaz użycia białej dywizji dostał po południu w przeddzień natarcia i że dywizję prowadzącą wyłoniło losowanie; los padł na generała brygady J. H. Ledliego.4
Szesnaście minut przed piątą
Minę kazano odpalić o wpół do czwartej rano. Pleasants meldował, że podpalił lont o 3.15. Gdy nic się nie stało, dwaj ochotnicy z jego pułku, których komisja wymienia z nazwiska jako porucznika Jacoba Douty’ego i sierżanta Henry’ego Reesa, weszli do chodnika, stwierdzili, że ogień zgasł w miejscu, gdzie łączono odcinki lontu, i podpalili go ponownie. Każde źródło podaje inną godzinę wybuchu: „szesnaście minut przed piątą” u Pleasantsa, 4.45 u Burnside’a, Meade’a i w ustaleniach sądu śledczego (Court of Inquiry), 4.42 u komisji Kongresu i „5 rano” u Lee (przekład nasz).5
Równie rozbieżnie źródła podają rozmiary krateru. Burnside opisał „ogromną wyrwę długą na 150 stóp, szeroką na 60 i głęboką na 25 lub 30” (przekład nasz); Pleasants podał co najmniej 200 stóp na 50 i 25 stóp głębokości; Johnson 135 stóp na 97 i 30 stóp głębokości; strona National Park Service o przystanku nr 8 mówi o 170 stopach długości, 60 stopach szerokości na obu końcach i miejscami 30 stopach głębokości.6
W głąb krateru
Dywizja Ledliego ruszyła pięć minut po wybuchu według sądu śledczego, a po pięciu do dziesięciu minutach według komisji Kongresu. Burnside raportował: „Przejście przez taką przeszkodę z zachowaniem szyku pułków było rzeczą zupełnie niemożliwą” (przekład nasz). Zamiast iść dalej na Cemetery Hill, jak ustalił sąd, ludzie Ledliego zatrzymali się w kraterze i tkwili tam około godziny, a za nimi weszły dywizje Willcoxa i Pottera. Jak pisze komisja, „żołnierze stłoczyli się w kraterze i tam szukali osłony” (przekład nasz).7
Czarnoskóra dywizja i Mahone
Na kategoryczny rozkaz Burnside wysłał następnie do walki 4. Dywizję. Według jego raportu przeszła pod silnym ogniem poza krater, próbowała zdobyć wzgórze, natknęła się na kontratak i w nieładzie uciekła na tyły około 8.45; tę samą godzinę podaje komisja. Niektórzy, dodał Burnside, utrzymali się w rowach strzeleckich, „dopóki prawie wszyscy nie zginęli” (przekład nasz). Park pod Petersburgiem pisze, że dywizja posunęła się dalej niż jakakolwiek inna jednostka Unii; Burnside pisze zaś, że 2. Pułk Ciężkiej Artylerii z Pensylwanii dotarł około 100 jardów za krater. Podsumowanie bitwy National Park Service i American Battlefield Trust piszą, że czarnoskórzy żołnierze zostali ciężko poturbowani.8
Kontrataki Konfederatów prowadzone przez Williama Mahone’a zamknęły wyłom. Wieczorem Lee przekazał do Richmond meldunek A. P. Hilla, według którego Mahone odbił cztery działa i wziął 12 sztandarów, 74 oficerów, w tym generała brygady Bartletta, oraz 855 szeregowych; 1 sierpnia Lee poprawił liczbę sztandarów na 20. Rozkaz odwrotu dotarł do Burnside’a według jego raportu o 9.15, a według komisji o 9.45; sąd śledczy podaje 9.50, park pod Petersburgiem 9.30. Ludzi z krateru wyparto „o 2 po południu” według sądu, a komisja pisze, że wycofali się „między pierwszą a drugą” w zamieszaniu wywołanym atakiem nieprzyjaciela (przekład nasz). National Park Service nazywa to najzaciętszą walką wręcz całego oblężenia i odnotowuje, że gdy jeńców prowadzono na tyły, niektórzy z pilnujących ich żołnierzy zastrzelili nieuzbrojonych czarnoskórych żołnierzy Unii, którzy, jak podaje park, wcześniej wołali „no quarter” (bez pardonu).9
Rachunek strat
Oficjalne zestawienie strat Unii, obejmujące IX Korpus i 2. Dywizję X Korpusu, liczy 3798 zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych oficerów i żołnierzy, z czego 3475 w IX Korpusie. Podsumowanie bitwy National Park Service i American Battlefield Trust podają tę samą liczbę dla Unii oraz 1491 dla Konfederacji, a Trust zapisuje wynik jako zwycięstwo Konfederatów; park pod Petersburgiem mówi o stratach obu stron sięgających blisko 5500 ludzi. Inne liczby się różnią: 1 sierpnia Grant oceniał stratę na około 3500 ludzi, a komisja Kongresu na od czterech do pięciu tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.10
Najsmutniejsza sprawa
1 sierpnia Grant pisał do Hallecka: „Była to najsmutniejsza sprawa, jakiej byłem świadkiem w tej wojnie. Takiej okazji do zdobycia umocnień nigdy nie widziałem i nie spodziewam się już jej mieć” (przekład nasz). Na prośbę Meade’a sprawę zbadał sąd śledczy pod przewodnictwem generała majora Winfielda S. Hancocka; sąd ogłosił swoje ustalenia 9 września 1864 roku. Wśród przyczyn porażki wymienił „zatrzymanie się wojsk w kraterze zamiast pójścia naprzód na grzbiet” (przekład nasz). Uznał, że za „brak powodzenia” odpowiadają Burnside, Ledlie, Ferrero, pułkownik Z. R. Bliss i generał brygady O. B. Willcox, a o Ledliem ustalił, że przez większość czasu przebywał „w schronie dziesięć prętów za główną linią” (przekład nasz).11
Komisja Kongresu, której raport skierowano do druku 6 lutego 1865 roku, nazwała zmianę planu Burnside’a „pierwszą i główną przyczyną klęski” (przekład nasz). Burnside’a odwołano z dowództwa. Według parku pod Petersburgiem Mahone został awansowany na generała majora. National Park Service uważa, że krater mógł być najlepszą szansą Granta na zakończenie oblężenia; zamiast tego obie armie na kolejne osiem miesięcy utknęły w wojnie okopowej. Szerzej o całej kampanii piszemy w artykule o oblężeniu Petersburga.12
Także 30 lipca
1864: konfederacka kawaleria generała brygady Johna McCauslanda spaliła Chambersburg w Pensylwanii. Jubal A. Early pisał, że wydał ten rozkaz w odwecie za spalenie prywatnych domów w Wirginii przez wojska Unii pod dowództwem Huntera i zażądał 100 000 dolarów w złocie albo 500 000 dolarów w banknotach Stanów Zjednoczonych. Gdyby okupu nie zapłacono, McCausland miał „obrócić miasto w popiół” (przekład nasz). Dowódca unijnego departamentu, generał major Darius N. Couch, meldował, że major Gilmor, który aresztował kilku czołowych obywateli, usłyszał od nich, że na miejscu nie ma zapewne 50 000 dolarów w gotówce, i odparł: „Miasto musi spłonąć”, po czym, „jak mówią, niemal jednocześnie w pięćdziesięciu różnych miejscach” podłożono ogień (przekład nasz). Pastor B. S. Schneck, naoczny świadek, opublikował spis spalonych budynków wycenionych przez komisję mieszkańców; podsumowanie spisu podaje łącznie 559 budynków. Liva Baker pisze o czterystu spalonych budynkach, w tym 274 domach mieszkalnych. Early napisał: „Za ten czyn ja sam jestem odpowiedzialny” (przekład nasz).13
