4 września 1796 roku francuska Armia Włoch Napoleona Bonapartego rozbiła austriacki korpus feldmarszałka porucznika Davidovicha w wąskiej dolinie Adygi na północ od jeziora Garda. Bitwa, która przeszła do historii pod nazwą Rovereto, toczyła się od posterunku do posterunku: dywizja Masseny zepchnęła brygadę generała majora Vukassovicha ze wzgórz pod Marco i wyparła ją z Rovereto, a Vaubois zdobył szturmem obóz warowny pod Mori po drugiej stronie rzeki. O czwartej po południu, według dwóch relacji austriackich, Francuzi wdarli się do obozu pod Calliano i rozproszyli stojących tam żołnierzy. Bonaparte pisał o sześciu lub siedmiu tysiącach jeńców; historyk pracujący na archiwach austriackich uznał tę liczbę za mocno przesadzoną. 8 września Bonaparte pobił Wurmsera pod Bassano.
Druga odsiecz Mantui
Po walkach pod Lonato i Castiglione w sierpniu 1796 roku, pisze Jomini, feldmarszałek Wurmser cofnął się w górę Adygi do Trydentu. Według nowego planu z Wiednia, w relacji Jominiego, Davidovich miał bronić Tyrolu z 20 000 ludzi w czterech dywizjach, przy czym brygady Vukassovicha i Sporcka tworzyły jego główne siły, liczące około 8600 ludzi, w dolinie Rovereto, a Wurmser z około 26 000 ludzi miał maszerować doliną Brenty ku Bassano i Mantui. Erwin Honig, który w 1908 roku pisał na podstawie austriackich akt polowych, umieszcza brygadę Vukassovicha najdalej z przodu, pod Marco i Serravalle, a brygadę Sporcka za nią, w okolicy Rovereto.1
6 września Bonaparte pisał do Dyrektoriatu, że Francuzi staną w Bozen, gdy tylko Armia Renu posunie się na Innsbruck, ale że ten plan, dobry w czerwcu, pod koniec września nie jest już nic wart. Jomini opisuje własny plan Bonapartego jako pomoc Armii Renu w zajęciu stolicy Tyrolu, a następnie zwrot ku Friulowi, by rzucić korpus na Triest, jeśli pozwolą na to wydarzenia. O jego drodze do władzy opowiada nasza biografia Napoleona.2
Walka od posterunku do posterunku
3 września, piszą Jomini i Honig, czołowe oddziały Masseny wyparły austriackie placówki z Ala i zdobyły Serravalle, a Vaubois ruszył przez Torbole ku Mori. Wydawcy Correspondance Bonapartego datują jego listy z następnego dnia „18 fructidor an IV (4 septembre 1796)”.3
4 września, według raportu Bonapartego, generał Pijon z częścią lekkiej piechoty zajął wzgórza na lewo od Marco, 18. półbrygada lekka adiutanta generalnego Sorneta zaatakowała w szyku tyralierskim, a 18. półbrygada liniowa generała brygady Victora przebiła się główną drogą w zwartej kolumnie. Jomini podaje ten sam porządek natarcia, wymienia obrońcę, Vukassovicha, i nazywa jego opór zaciętym. Bonaparte pisze o dwóch godzinach bardzo żywej walki, Honig o jednej godzinie. W tym samym czasie Vaubois zaatakował i zdobył obóz warowny pod Mori na prawym brzegu.4
Davidovich nakazał odwrót na Rovereto, pisze Honig. Bonaparte posłał generała Rampona z 32. półbrygadą między miasto a Adygę, a Victor wkroczył krokiem szturmowym w główną ulicę i Austriacy znów się cofnęli. Była pierwsza po południu, pisze Bonaparte; Francuzi zdobyli dotąd tylko trzy działa i wzięli około tysiąca jeńców, „C'était ne pas avoir vaincu”, to jeszcze nie było zwycięstwo (przekład nasz).5
„Umieram za Republikę”
Gdy Austriacy ustąpili pod Marco, Bonaparte posłał swojego adiutanta Lemarois z rozkazem dla generała Dubois, by ruszył naprzód z 1. pułkiem huzarów. Dubois sam poprowadził szarżę i trafiły go trzy kule; jeden z jego adiutantów zginął tuż przy nim, pisze Bonaparte. Także Jomini i Honig piszą, że Dubois poległ na czele 1. pułku huzarów. Bonaparte znalazł go chwilę później konającego: „Je meurs pour la République, dit-il, faites que j'aie le temps de savoir si la victoire est complète”, umieram za Republikę, rzekł, pozwólcie mi dożyć chwili, gdy będę wiedział, czy zwycięstwo jest zupełne (przekład nasz).6
Zaskoczenie pod Calliano
Davidovich znów stawił opór pod Calliano, gdzie, jak pisze Bonaparte, Adyga niemal dotyka urwistych gór w wąwozie szerokim na niespełna 40 sążni, zamkniętym wsią, wysokim zamkiem i murem od rzeki do góry. Austriackie relacje majora Johanna Baptista Schelsa w „Oestreichische militärische Zeitschrift” z 1832 roku i Honiga nazywają ten posterunek La Pietra i podają, że bronił go pułk Preiss pod pułkownikiem Waydenfeldem (u Schelsa: Weidenfeld).7
Bonaparte pisze, że generał Dommartin wysunął osiem dział lekkiej artylerii, by ostrzeliwać wąwóz z ukosa, lekka piechota Pijona obeszła go z prawej, 300 tyralierów otworzyło ogień z brzegu rzeki, a trzy półbrygady w zwartej kolumnie przeszły przez przesmyk. Schels podaje osiem dział, Honig osiem dział górskich. Według obu relacji austriackich pułk Waydenfelda wyparto z La Pietra i zepchnięto z głównej drogi, po czym wycofał się przez Besenello ku Trydentowi.8
Za przełęczą leżał obóz austriacki. Schels, dodając do brygady Sporcka bez pułku z La Pietra resztę brygady Vukassovicha, otrzymuje około 4800 ludzi zgromadzonych pod Calliano po południu 4 września. Honig, który w innym miejscu powołuje się na artykuł Schelsa, także podaje około 4800 ludzi: tyle pozostałych wojsk Davidovich kazał rozłożyć obozem za przełęczą. Dowódcy, pisze Schels, zapewne liczyli na osłonę przełęczy i czuli się zupełnie bezpieczni; żołnierze mogli odłożyć broń i rozeszli się, by gotować, a w obozie nikt nie wiedział o utracie przełęczy. „Da drang plötzlich, um vier Uhr Nachmittags, Massena mit Infanterie und Reiterei in das Lager ein”: wtem, o czwartej po południu, Massena wdarł się do obozu z piechotą i jazdą (przekład nasz). U Honiga francuscy huzarzy wpadają do obozu o czwartej po południu; generałowie, oficerowie i żołnierze, pisze, uciekali bezładnie do Trydentu.9
Liczenie jeńców
Bonaparte podawał „6 ou 7,000 prisonniers, 25 pièces de canon, 50 caissons, 7 drapeaux” jako owoc bitwy pod Rovereto, a własne straty oceniał na mniej niż 200 zabitych lub rannych. Jomini pisze, że korpus Davidovicha uciekł do Trydentu, zostawiając na drodze „environ 3 mille blessés ou prisonniers”, około trzech tysięcy rannych lub jeńców (przekład nasz).10
Schels liczy straty według brygad. Brygada Vukassovicha, licząca 2700 ludzi, straciła w walkach 3 i 4 września około 1000 zabitych, rannych i jeńców, a mniej więcej 1200 dalszych, odciętych w górach, cofnęło się do Valsugany. Brygada Sporcka, licząca 6000 ludzi, straciła ponad dwie trzecie stanu, głównie rozproszonych, w odwrocie z Rovereto, pod La Pietra, a przede wszystkim przy zaskoczeniu obozu pod Calliano. Honig, który odnotowuje 25 dział, 50 wozów amunicyjnych i 7 sztandarów zdobytych przez Francuzów, pisze, że sześć do siedmiu tysięcy z raportu Bonapartego to liczba „freilich sehr übertrieben”, czyli wprawdzie mocno przesadzona (przekład nasz).11
Z Trydentu pod Bassano
Massena wkroczył do Trydentu o ósmej rano następnego dnia, piszą Bonaparte, Jomini i Honig. Wurmser opuścił miasto dzień wcześniej, udając się do Bassano, piszą Bonaparte i Honig. 6 września Bonaparte pisał Dyrektoriatowi, że śniegi wkrótce zamkną góry, że nieprzyjaciel rzucił się nad Brentę i że nie może uwikłać się w górach Tyrolu, gdy cała armia nieprzyjacielska pod Bassano zagraża jego skrzydłu i tyłom; tego dnia ruszał w dół Brenty.12
W tym samym liście snuł przypuszczenie, że gdy pobije nieprzyjaciela pod Bassano, a Armia Renu stanie w Innsbrucku, „les quatre mille hommes, débris de la division qui gardait Trente”, cztery tysiące ludzi, resztki dywizji, która strzegła Trydentu, wycofają się przez Brixen i Lienz do Friulu (przekład nasz). Wurmsera pobił pod Bassano 8 września, jak datują to Fondation Napoléon i Honig. Jomini kończy rozdział na tym, że Wurmsera odrzucono do Mantui i tam go osaczono.13
Także 4 września
1260: pod Montaperti, na południowy wschód od Sieny, Sieneńczycy, gibelińscy wygnańcy z Florencji pod wodzą Farinaty degli Uberti i Guida Novella oraz niemiecka jazda Giordana, wikariusza Manfreda w Toskanii, rozgromili Florentczyków i ich sojuszników, pisze Attilio Bartoli Langeli w Enciclopedia Dantesca. Giovanni Villani i Bartoli Langeli datują bitwę na 4 września 1260; roczniki sieneńskie piszą „2. Non. Sept. 1260”. Villani i Langton Douglas opowiadają, jak Bocca degli Abati, jadący w szeregach florenckich, odciął rękę Jacopowi de’ Pazzi, który niósł chorągiew jazdy, i Florentczycy pierzchli; obaj dodają, że utracono carroccio i dzwon wojenny Martinellę.14
Villani liczy ponad 2500 zabitych na polu bitwy i ponad 1500 jeńców. Roczniki sieneńskie podają „ultra decem milia”, ponad dziesięć tysięcy, poległych Florentczyków i ponad 15 000 wziętych do niewoli, a roczniki padewskie ponad 10 000 zabitych i 7000 jeńców. Bartoli Langeli zauważa, że współczesne kroniki podają od 2500 do 10 000 poległych Florentczyków. W Piekle Dantego poeta odpowiada Farinacie słowami „Lo strazio e ’l grande scempio / che fece l’Arbia colorata in rosso”, rzeź i wielki pogrom, od którego Arbia spłynęła czerwienią (przekład nasz), a w pieśni XXXII wyrywa Bocce włosy z głowy.15
