8 lutego w historii wojskowości: bitwa pod Iławą Pruską, 1807

Zimą 1806-1807 Napoleon przeniósł wojnę z Prusami i Rosją na ziemie polskie i w grudniu 1806 roku wkroczył do Warszawy. W styczniu 1807 roku rosyjski wódz, generał Levin von Bennigsen, przeszedł do natarcia i walki przeniosły się na północ, do Prus Wschodnich, przez dzisiejszą Warmię i Mazury, obok Morąga i Olsztyna. Napoleon próbował odciąć Rosjan od Królewca, a Bennigsen cofał się, aż stanął do bitwy pod Iławą Pruską, niewielkim miastem na południe od Królewca.¹

Liczebność wojsk jest sporna. Fondation Napoléon podaje 66 500 Francuzów przeciw 82 500 Rosjanom i Prusakom; Petre i Wielka Encyklopedia Radziecka oceniają armię Bennigsena na około 78 tysięcy, w tym od 7 do 8 tysięcy Prusaków generała L'Estocqa, a encyklopedia przypisuje Napoleonowi do 70 tysięcy. Walki zaczęły się wieczorem 7 lutego, gdy Francuzi po morderczym boju zdobyli miasteczko z kościołem i cmentarzem.²

8 lutego: śnieg, działa i jazda

O świcie 8 lutego rosyjskie działa otworzyły ogień na Iławę. Napoleon rzucił na rosyjskie centrum korpus marszałka Augereau i w tej właśnie chwili oba wojska ogarnęła śnieżyca tak gęsta, że nie było widać nic na dwa kroki. Kolumny Augereau zgubiły kierunek i zostały zmasakrowane przez skupioną rosyjską artylerię, a sam marszałek został ranny. By ratować centrum, Napoleon posłał do szarży rezerwę kawalerii Murata, wspartą jazdą Gwardii Cesarskiej; szarża przełamała rosyjskie linie i powstrzymała ich natarcie.³

Tymczasem korpus marszałka Davouta wyszedł na lewe skrzydło Rosjan i zepchnął je. Po południu na pole bitwy dotarli Prusacy L'Estocqa, odzyskali teren na tym skrzydle i zatrzymali Davouta, a marszałek Ney zjawił się na lewym skrzydle francuskim dopiero wieczorem. W nocy Bennigsen wycofał się w stronę Królewca i pozostawił pole bitwy Francuzom.⁴

Zwycięstwo bez rozstrzygnięcia

Iława Pruska uchodzi zwykle za zwycięstwo Francuzów, bo to Rosjanie się wycofali, ale Fondation Napoléon nazywa ją straszliwą i nierozstrzygniętą rzezią, a polski historyk Norbert Kasparek jedną z najkrwawszych bitew epoki napoleońskiej. Straty są sporne: Petre szacował je na około 25 tysięcy zabitych i rannych Rosjan i Prusaków oraz kilka tysięcy więcej po stronie francuskiej, a Wielka Encyklopedia Radziecka podaje od 26 do 36 tysięcy po każdej stronie. 58. biuletyn Wielkiej Armii przyznawał się tylko do 1900 zabitych i 5700 rannych Francuzów, co Petre uznał za liczby jawnie fałszywe. Do Józefiny Napoleon pisał 11 lutego, że pobił wroga w pamiętnym dniu, „który jednak kosztował mnie wielu dzielnych ludzi”.⁵

Wyczerpana Wielka Armia rozłożyła się na leżach zimowych. Rozstrzygnięcie przyszło dopiero w czerwcu 1807 roku pod Frydlandem, a w lipcu traktaty tylżyckie utworzyły Księstwo Warszawskie z ziem polskich zagarniętych przez Prusy w rozbiorach. Niemiecka nazwa miasta brzmiała Preussisch-Eylau; od 1946 roku nosi ono nazwę Bagrationowsk i leży w obwodzie kaliningradzkim Rosji.⁶

8 lutego 1913 · 113 lat temu

Bulair 1913: wojna wznowiona

Pierwsza wojna bałkańska przyniosła Imperium Osmańskiemu klęskę za klęską. Bułgarzy oblegali Edirne (Adrianopol) i stali przed liniami Czataldży pod Konstantynopolem, gdy w grudniu 1912 roku zawarto rozejm i w Londynie rozpoczęły się rokowania pokojowe. W styczniu 1913 roku zamach stanu wyniósł do władzy Komitet Jedności i Postępu, a 3 lutego wojna rozgorzała na nowo. Nowy rząd postanowił wysadzić 10 Korpus pod Şarköy nad Morzem Marmara, na tyłach Bułgarów, i jednocześnie uderzyć z linii Bulair na przesmyku półwyspu Gallipoli, by przyjść z odsieczą oblężonemu Edirne.⁷

Siłami osmańskimi pod Bulair dowodził Fahri pasza, szefem sztabu był major Ali Fethi (późniejszy Fethi Okyar), a szefem oddziału operacyjnego major Mustafa Kemal, przyszły Atatürk. Ich dwie dywizje, złożona (Mürettep) i 27, stanęły przeciw bułgarskiej 7 Rylskiej Dywizji Piechoty generała majora Georgiego Todorowa z 13 Pułkiem Rylskim i 22 Pułkiem Trackim.⁸

Natarcie we mgle

Natarcie ruszyło około 6 rano 8 lutego pod osłoną mgły. Turcy początkowo posuwali się naprzód, ale wczesnym popołudniem Bułgarzy, wciąż osłonięci mgłą, przeszli do kontrataku i 27 Dywizja na prawym skrzydle cofnęła się w nieładzie; musiała ustąpić także dywizja złożona na lewym. Wieczorem dowództwo osmańskie uznało bitwę za przegraną, a wojska wycofały się za umocnioną linię Bulair.⁹

Desant, który miał pomóc, spóźnił się. Statki z 10 Korpusem nie dotarły pod Şarköy na czas, a siły pod Bulair zaatakowały, nie mając o nich wiadomości. Pierwsi żołnierze zeszli na ląd dopiero po południu 8 lutego, gdy natarcie pod Bulair już się załamało; potem desant odwołano, a do 11 lutego wojska zaokrętowano z powrotem. Plan odsieczy Edirne upadł.¹⁰

Straty, daty i pamięć

Osmańskie meldunki po bitwie mówiły, że obie dywizje straciły niemal połowę ludzi w zabitych, rannych i zaginionych, a relacje bułgarskie również podają, że atakujące dywizje straciły połowę stanu lub więcej. Bułgarskie Ministerstwo Obrony pisze o około 6000 poległych żołnierzy osmańskich, a prasa austriacka donosiła wówczas o 6000 straconych przez Turków.¹¹

Bitwę stoczono 8 lutego 1913 roku według kalendarza gregoriańskiego, czyli 26 stycznia według kalendarza juliańskiego (starego stylu), którego używała wtedy Bułgaria; dokumenty osmańskie podają ten sam numer dnia w swoim kalendarzu. Bułgaria wciąż obchodzi rocznicę co roku 8 lutego. Dwa lata później ten sam półwysep stał się areną kampanii, o której piszemy w artykule o bitwie o Gallipoli.¹²