Co wydarzyło się podczas upadku Sajgonu?
29 i 30 kwietnia 1975 roku, gdy wojska północnowietnamskie zbliżały się do Sajgonu, Stany Zjednoczone przeprowadziły operację Frequent Wind: ewakuację śmigłowcami z kompleksu biura attaché wojskowego na lotnisku Tân Sơn Nhứt i z ambasady USA na okręty VII Floty. W ciągu mniej więcej doby wywieziono ponad 7000 osób. Wkrótce po tym, jak rankiem 30 kwietnia ostatni żołnierze piechoty morskiej opuścili dach ambasady, do miasta wjechały północnowietnamskie czołgi, a p.o. prezydenta Dương Văn Minh ogłosił bezwarunkową kapitulację Wietnamu Południowego.1
Wojna wietnamska nie skończyła się bitwą o Sajgon. Skończyła się piosenką White Christmas w tropikalnym upale, sznurem śmigłowców między miastem a flotą i północnowietnamskim czołgiem w bramie pałacu prezydenckiego. W ciągu mniej więcej doby dobiegła końca obecność Amerykanów w Wietnamie, a wraz z nią Republika Wietnamu.2
Dwa lata po porozumieniach paryskich
Paryskie porozumienia pokojowe ze stycznia 1973 roku wyprowadziły z Wietnamu ostatnie amerykańskie oddziały bojowe, ale pozostawiły na Południu znacznie ponad 100 tysięcy żołnierzy północnowietnamskich. Symboliczny oddział piechoty morskiej strzegł ambasady i konsulatów, a niewielkie biuro attaché wojskowego (DAO) zarządzało amerykańską pomocą. W kraju Nixon ustąpił w sierpniu 1974 roku, a Kongres pod presją opinii publicznej mocno obciął pomoc wojskową i gospodarczą dla Sajgonu.3
W styczniu 1975 roku Ludowa Armia Wietnamu opanowała prowincję Phước Long. 10 marca trzy dywizje uderzyły na Buôn Ma Thuột na Płaskowyżu Centralnym, a załamanie, które nastąpiło, zaskoczyło wszystkich, jak zauważa NHHC, łącznie z samymi Wietnamczykami z Północy. Płaskowyż porzucono w panice, Đà Nẵng upadło 29 marca, a za nim wybrzeże: do 3 kwietnia stracono Quy Nhơn, Nha Trang i wielką bazę w Cam Ranh. Armia południowowietnamska stawiła opór pod Xuân Lộc, około 55 kilometrów na północny wschód od Sajgonu, ale 20 i 21 kwietnia wycofała się z miasta, a 21 kwietnia prezydent Nguyễn Văn Thiệu ustąpił w przemówieniu telewizyjnym, oskarżając Stany Zjednoczone. Do 27 kwietnia wojska północnowietnamskie okrążyły Sajgon i tego dnia ich rakiety spadły na miasto, które przez całą wojnę w dużej mierze omijały walki.4
Czekanie na wyjazd
Plan ewakuacji, najpierw pod kryptonimem Talon Vise, później przemianowany na Frequent Wind, przeglądano już w grudniu 1974 roku. Ambasador Graham Martin, który liczył jeszcze na wynegocjowane porozumienie, chciał ją jak najdłużej odwlekać i utrzymać przygotowania w tajemnicy, by nie wywołać paniki w Sajgonie. Tymczasem z lotniska Tân Sơn Nhứt ludzi wywoziły samoloty. Do 19 kwietnia wyjechało zaledwie około 5-6 tysięcy osób; gdy około 19-20 kwietnia uproszczono formalności dla wietnamskich członków rodzin, wyjeżdżało już po kilka tysięcy dziennie, samolotami transportowymi latającymi przez całą dobę.5
Przed świtem 29 kwietnia w Tân Sơn Nhứt uderzyły północnowietnamskie rakiety i pociski artyleryjskie. Na ziemi spłonął C-130, a dwaj żołnierze piechoty morskiej strzegący kompleksu DAO, kapral Charles McMahon Jr. i starszy szeregowy Darwin Judge, zginęli. Uznaje się ich za ostatnich amerykańskich żołnierzy poległych w walce w Wietnamie. Pasy startowe nie nadawały się do użytku; Martin pojechał obejrzeć zniszczenia na własne oczy, po czym zgodził się na ostatnią opcję planu: ewakuację śmigłowcami na okręty.6
Operacja Frequent Wind
Późnym rankiem, około 11.00 czasu sajgońskiego (relacje podają godziny od 10.45 do 11.08), prezydent Gerald Ford wydał rozkaz rozpoczęcia operacji Frequent Wind. Mniej więcej w tym samym czasie amerykańska rozgłośnia w Sajgonie podała, że temperatura wynosi „105 stopni i rośnie”, i puściła White Christmas Binga Crosby'ego: był to sygnał dla Amerykanów i ich wietnamskich pracowników, by udali się do punktów zbiórki. Pierwsze fale, głównie śmigłowce CH-53 piechoty morskiej z okrętów Okinawa i Hancock, przywiozły 865 żołnierzy do ochrony kompleksu DAO i zaczęły się kursy na okręty.7
W kompleksie DAO ewakuacja szła dość sprawnie i około 20.30-21.00 odlecieli ostatni czekający. W ambasadzie było inaczej. Ambasada miała być tylko pomocniczym punktem odbioru; tymczasem na teren placówki wcisnęło się około 2500 ludzi, w dużej części wietnamskich pracowników z rodzinami, a lądowisko na dachu nie mogło przyjąć dużych CH-53. Martin w końcu zgodził się ściąć wielkie drzewo tamaryndowca, by parking mógł służyć jako lądowisko, i wciąż prosił o kolejne śmigłowce dla tłumu w murach ambasady.8
We wczesnych godzinach 30 kwietnia Waszyngtonowi skończyła się cierpliwość. Prezydent chciał ogłosić, że ostatni Amerykanie są już poza Wietnamem; zezwolono jedynie na ograniczoną liczbę dalszych lotów, wyłącznie z Amerykanami, a ambasadorowi kazano odlecieć. Śmigłowiec Martina o kryptonimie Lady Ace 09 wystartował z dachu tuż przed piątą rano, ostatni strażnicy z piechoty morskiej tuż przed ósmą. Na terenie ambasady zostało kilkaset osób, głównie Wietnamczyków, którym obiecano miejsce w śmigłowcach; szacunki wahają się od 250 do ponad 400.9
Śmigłowce do morza
Flota miała własny kryzys. Dziesiątki śmigłowców lotnictwa południowowietnamskiego, wypełnionych rodzinami załóg, poleciało nad morze i lądowało, gdzie się dało, często bez łączności radiowej. By utrzymać wolne pokłady, marynarze spychali je za burtę. Na lotniskowcu Midway wepchnięto do morza kilka śmigłowców, by zrobić miejsce dla małego O-1 Bird Dog z południowowietnamskim pilotem, jego żoną i piątką dzieci; samolot wylądował szczęśliwie. Uciekła też duża część marynarki Wietnamu Południowego: około 30 okrętów, a z nimi dziesiątki kutrów rybackich i statków handlowych, zebrało się u wyspy Côn Sơn i pod amerykańską eskortą popłynęło na Filipiny z szacunkowo 20 do 30 tysięcy ludzi na pokładach.10
Do końca operacji śmigłowcami wywieziono z Sajgonu ponad 7000 osób w ponad 662 lotach, a z całego Wietnamu Południowego ewakuowano ponad 130 tysięcy ludzi, według Waltera J. Boyne'a około 57 700 samolotami i 73 tysiące drogą morską. Dwaj lotnicy piechoty morskiej, kapitan William Nystul i porucznik Michael Shea, zginęli, gdy ich CH-46 runął do morza.11
Wyzwolenie i exodus
W ciągu kilku godzin od odlotu piechoty morskiej na ulicach były już wojska północnowietnamskie, czołg staranował bramę pałacu prezydenckiego, a p.o. prezydenta Dương Văn Minh, trzeci prezydent w ciągu nieco ponad tygodnia, ogłosił bezwarunkową kapitulację Republiki Wietnamu. Hanoi świętowało wyzwolenie Południa, a Sajgon stał się miastem Ho Chi Minh. Dla wielu mieszkańców Południa 30 kwietnia otworzył lata obozów reedukacyjnych i trwający dziesięciolecia exodus uchodźców drogą morską. Jeszcze w 1975 roku prezydent Ford i Kongres przyjęli ustawę o pomocy migrantom i uchodźcom z Indochin, przeznaczając 405 milionów dolarów dla uciekinierów z Wietnamu Południowego, Kambodży i Laosu.12 › Operacja Lam Son 719, 1971
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Jacob Wilson, „Haste”. ↩
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Jacob Wilson, „Haste”. ↩
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Fall of Saigon”; HISTORY.com Editors, „South Vietnam surrenders”; Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Walter J. Boyne, „The Fall of Saigon”; George Esper, „Thieu Resigns, Bitterly Blasting U.S.”. ↩
- Christopher Klein, „Fall of Saigon”; Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”. ↩
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”. ↩
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; Jacob Wilson, „Haste”. ↩
- The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Samuel J. Cox, „H-090-1”. ↩
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Walter J. Boyne, „The Fall of Saigon”. ↩
- Joseph Shapiro, „At War's End, U.S. Ship Rescued South Vietnam's Navy”; Samuel J. Cox, „H-090-1”. ↩
- The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Jacob Wilson, „Haste”; Samuel J. Cox, „H-090-1”; Walter J. Boyne, „The Fall of Saigon”. ↩
- Samuel J. Cox, „H-090-1”; The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, „April 30, 1975”; Jacob Wilson, „Haste”. ↩
Źródła
- Samuel J. Cox, Naval History and Heritage Command, H-Gram 090, „H-090-1: Operations Frequent Wind and Eagle Pull”
- The Vietnam Center and Sam Johnson Vietnam Archive, Texas Tech University, „April 30, 1975: The Fall of Saigon”
- Jacob Wilson, National Archives, The Unwritten Record, „Haste: Operation Frequent Wind and the Fall of Saigon”
- Encyclopaedia Britannica, „Fall of Saigon”
- HISTORY.com Editors, „South Vietnam surrenders”
- Walter J. Boyne, Air & Space Forces Magazine, kwiecień 2000, „The Fall of Saigon”
- George Esper, Associated Press, The Daily Reflector (Greenville, Karolina Północna), 21 kwietnia 1975, East Carolina University Digital Collections, „Thieu Resigns, Bitterly Blasting U.S.”
- Christopher Klein, HISTORY, „Fall of Saigon: What Led to the Final, Chaotic Moments”
- Joseph Shapiro, NPR, „At War's End, U.S. Ship Rescued South Vietnam's Navy”
