Czym była operacja Menu?
Operacja Menu to tajne bombardowania przez amerykańskie B-52 baz Wietnamu Północnego i Wietkongu we wschodniej Kambodży, kraju oficjalnie neutralnego w wojnie wietnamskiej. Pierwszy nalot, o kryptonimie Breakfast, nastąpił 18 marca 1969 roku, a kampania trwała do maja 1970: według oficjalnych zestawień od około 3600 do 3900 lotów bojowych i ponad 100 tysięcy ton bomb. Ukryto ją przed Kongresem i opinią publiczną za pomocą fałszywych meldunków, a zapoczątkowała wojnę powietrzną nad Kambodżą, która trwała do sierpnia 1973 roku i kosztowała życie wielu Kambodżan.1
W nocy 18 marca 1969 roku bombowce B-52, którym na odprawie wyznaczono cele w Wietnamie Południowym, zawróciły w stronę granicy i zrzuciły bomby na domniemane obozy komunistów w Kambodży. W Waszyngtonie było wtedy popołudnie 17 marca; prezydent Richard Nixon zadzwonił do swojego doradcy do spraw bezpieczeństwa narodowego Henry'ego Kissingera z pytaniem, kiedy zacznie się nalot, i usłyszał, że za godzinę. Misję nazwano Breakfast, czyli śniadanie. Kolejne otrzymały nazwy innych posiłków, a cała tajna kampania przeszła do historii jako operacja Menu.2
Tło: azyl po drugiej stronie granicy
Kambodża była neutralna tylko z nazwy. Jej władca, książę Norodom Sihanouk, spodziewał się zwycięstwa Hanoi i w 1965 roku zerwał stosunki ze Stanami Zjednoczonymi, a Wietnamczykom z Północy i Wietkongowi pozwalał korzystać ze wschodniej części kraju jako zaplecza i z dróg zaopatrzenia Szlaku Ho Chi Minha. Z tych baz uderzali na Wietnam Południowy, a potem wycofywali się za granicę, by odpocząć i uzupełnić broń.3
Nixon objął urząd w styczniu 1969 roku z obietnicą zakończenia amerykańskiego udziału w wojnie. Wznowienie bombardowań Wietnamu Północnego odrzucono, bo wywołałoby w kraju burzę, więc uwagę skupiono na bazach w Kambodży. Generał Creighton Abrams, dowódca wojsk USA w Wietnamie, przekonywał, że uderzenia trafią w samo zaplecze, z którego nieprzyjaciel prowadzi wojnę na Południu, i zmniejszą straty Amerykanów w czasie wycofywania wojsk.4
Decydenci i dowódcy
Nie była to bitwa dwóch armii, lecz kampania rozstrzygana w kilku gabinetach. W Waszyngtonie decyzja należała do Nixona i Kissingera. Sekretarz stanu William Rogers był przeciw. Sekretarz obrony Melvin Laird popierał bombardowania, ale wątpił, czy da się je utrzymać w tajemnicy; później mówił, że chciał, by były jawne. Generał Earle Wheeler, przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, przeprowadził plan przez wojskową hierarchię.5
Sam Sihanouk wysyłał sprzeczne sygnały. Zarówno oficjalna historia lotnictwa, jak i późniejsze opracowania odnotowują, że od wizyty amerykańskiego wysłannika w styczniu 1968 roku dawał do zrozumienia, iż nie sprzeciwi się atakom na bazy wietnamskie na bezludnych terenach swego kraju, o ile nie ucierpią Kambodżanie i nic nie zostanie powiedziane publicznie.6
Datę decyzji podaje się różnie. HISTORY.com i John T. Correll w Air & Space Forces Magazine piszą, że Nixon zatwierdził bombardowania 15 marca 1969 roku. Dokumentacja Departamentu Stanu odnotowuje, że Nixon i Kissinger opisują dwugodzinne spotkanie w Gabinecie Owalnym 16 marca, na którym według Kissingera prezydent udawał, że sprawa jest otwarta, choć już ją rozstrzygnął.7
Przebieg kampanii
Breakfast. Pierwsze bomby spadły w pobliżu Fishhook, wybrzuszenia terytorium Kambodży wcinającego się w Wietnam Południowy na północny zachód od Sajgonu. Źródła różnią się co do skali: oficjalny historyk lotnictwa Bernard Nalty pisze, że bombardowało 59 z 60 zaplanowanych B-52, Correll podaje 48. Załogi meldowały silne wybuchy wtórne, a generał Wheeler mówił potem Kissingerowi, że były od czterech do siedmiu razy większe od zwykłego wybuchu bomby.8
Tajny system. Każdą misję Menu ukrywano w zwykłej. Wniosek o nalot na cel w Wietnamie Południowym szedł normalną drogą, a drugi wniosek, o prawdziwy cel w Kambodży, trafiał specjalnym kanałem do Kolegium Połączonych Szefów Sztabów i sekretarza obrony. Bombowce latały nocą, prowadzone przez naziemne radary Combat Skyspot, a na odprawie dostawały cel południowowietnamski; tylko pilot i nawigator wiedzieli, że przekroczyli granicę.9
Po nalocie oficerowie radarowi palili prawdziwe dane, a w meldunkach wpisywali współrzędne celów zastępczych w Wietnamie Południowym, podczas gdy rzeczywiste wyniki szły kanałem nieoficjalnym. Nie powiadomiono nawet sekretarza sił powietrznych. Kilku wpływowych członków Kongresu poinformowano prywatnie, ale sam Kongres nie wiedział o niczym.10
Menu się rozrasta. Następne cele otrzymały nazwy Lunch, Snack, Dinner, Dessert i Supper; w sumie było to sześć obszarów bazowych, z czego cztery w rejonie Fishhook. W rządzie naloty uznano za sukces: pod koniec kwietnia 1969 roku Nixon wyraził Wheelerowi wielkie zadowolenie, a w marcu 1970 roku Kissinger przekazał mu opinię Kolegium Połączonych Szefów Sztabów i dowództwa w Sajgonie, że uderzenia mają ogromną wartość.11
Przecieki i podsłuchy. Tajemnica nigdy nie była szczelna. 9 maja 1969 roku William Beecher z The New York Times napisał, że B-52 zbombardowały składy i obozy w Kambodży. Artykuł przeszedł bez echa, ale Nixon i Kissinger byli wściekli, a FBI założyło podsłuchy urzędnikom i dziennikarzom, w sumie 17 osobom, by znaleźć źródło przecieku.12
Punkt zwrotny: od tajnych nalotów do otwartej wojny
18 marca 1970 roku, równo rok po Breakfast, Sihanouk został obalony, a władzę przejął przychylny Amerykanom generał Lon Nol. 24 kwietnia zaczęły się w Kambodży naloty taktyczne, a 30 kwietnia Nixon oznajmił w telewizji, że wojska amerykańskie i południowowietnamskie atakują bazy w Kambodży. Przedstawił to jako pierwszy ruch przeciw bazom, których Stany Zjednoczone dotąd nie ruszały z szacunku dla neutralności tego kraju, i przemilczał bombardowania.13
Inwazja wywołała największą falę protestów pierwszej kadencji Nixona. 4 maja 1970 roku na Uniwersytecie Stanowym Kent w Ohio Gwardia Narodowa otworzyła ogień do protestujących przeciw niej studentów i zabiła czworo z nich. Naloty Menu, przez kilka tygodni prowadzone równolegle z działaniami lądowymi, zakończyły się w maju 1970 roku; według Nalty'ego B-52 wykonały 3875 lotów bojowych przeciw sześciu obszarom bazowym i zrzuciły ponad 100 tysięcy ton bomb, HISTORY.com podaje 3630 lotów i 110 tysięcy ton.14
Następstwa
Na Menu bombardowania się nie skończyły. Gdy 30 czerwca 1970 roku ostatni żołnierze amerykańscy opuścili Kambodżę, naloty trwały dalej na prośbę rządu Lon Nola, najpierw przeciw Wietnamczykom, potem przeciw rosnącej partyzantce Czerwonych Khmerów. Dopiero Kongres odciął fundusze i zakończył bombardowania 15 sierpnia 1973 roku.15
Tajemnica z 1969 roku wyszła na jaw dopiero tego lata. W lipcu 1973 roku były oficer lotnictwa, major Hal Knight, zeznał przed senacką Komisją Sił Zbrojnych, że jako kierownik załóg radarowych w Wietnamie Południowym palił dokumentację nalotów na Kambodżę i podstawiał meldunki o atakach na cele zastępcze. Komisja szybko ustaliła, że jego przypadek był częścią szerszego systemu fałszowania dokumentów, a w sierpniu Pentagon przedstawił Kongresowi dane tajnej kampanii.16
Rok później sprawa stanęła przy impeachmencie Nixona. Kongresmen John Conyers zaproponował czwarty artykuł oskarżenia, zarzucający prezydentowi fałszywe i wprowadzające w błąd oświadczenia wobec Kongresu w sprawie bombardowań Kambodży. Komisja Sądownicza Izby Reprezentantów, która w lipcu 1974 roku przyjęła trzy inne artykuły, ten odrzuciła.17
Dziedzictwo i pamięć
Ponieważ kampania była tajna, a jej dokumentacja niepełna, ludzkich kosztów nie da się dokładnie ustalić. Szacunki obejmują całą wojnę powietrzną nad Kambodżą w latach 1969 do 1973, nie samo Menu. Historycy Taylor Owen i Ben Kiernan, którzy w 2006 roku ocenili łączny tonaż na 2,7 miliona ton, w 2010 roku skorygowali go do około 500 tysięcy ton, gdy w danych Pentagonu wykryto błędy, i podtrzymują szacunek Kiernana, że bombardowania zabiły prawdopodobnie od 50 do 150 tysięcy ludzi. Politolog i ekonomista Sophal Ear, który jako dziecko uciekł przed Czerwonymi Khmerami, zauważa, że szacunki wahają się od 24 tysięcy do miliona, a większość mówi o setkach tysięcy.18
Bombardowania wyludniły też wieś: według Eara ponad milion mieszkańców wsi uciekło do Phnom Penh. Czy to one wyniosły Czerwonych Khmerów do władzy, wciąż jest przedmiotem sporu. Owen i Kiernan uważają, że ofiary wśród cywilów pchnęły ocalałych w ramiona partyzantów; Ear sądzi, że nie da się dowieść, iż same bombardowania doprowadziły do rządów Czerwonych Khmerów, ale przyczyniły się do destabilizacji kraju i dały ruchowi narzędzie werbunku. Czerwoni Khmerzy zajęli Phnom Penh w kwietniu 1975 roku.19 › Upadek Phnom Penh, 1975
Bomby wciąż leżą w ziemi. Niewybuchy z amerykańskiej wojny powietrznej nadal zagrażają mieszkańcom Kambodży, a ich usuwanie stało się wspólnym zadaniem: w latach 1993 do 2016 Stany Zjednoczone wydały ponad 120 milionów dolarów na rozminowanie i usuwanie niewybuchów w tym kraju, a w 2017 roku ich ambasador w Phnom Penh William Heidt mówił, że właśnie historia amerykańskich bombardowań sprawia, iż rozminowanie jest dla niego priorytetem.20
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; HISTORY.com, „U.S. bombs Cambodia for the first time”. ↩
- FRUS 1969 do 1976, t. VI, „Document 41, Editorial Note”; Sophal Ear, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”; Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975. ↩
- John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; Sophal Ear, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”; Dictionary of American History, „Cambodia, Bombing of”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; Dictionary of American History, „Cambodia, Bombing of”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; FRUS 1969 do 1976, t. VI, „Document 41, Editorial Note”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”. ↩
- HISTORY.com, „U.S. bombs Cambodia for the first time”; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; FRUS 1969 do 1976, t. VI, „Document 41, Editorial Note”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; FRUS 1969 do 1976, t. VI, „Document 41, Editorial Note”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; American Heritage, „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; FRUS 1969 do 1976, t. VI, „Document 215, Memorandum From Kissinger to President Nixon, 27 March 1970”. ↩
- John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; American Heritage, „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”; Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975. ↩
- Sophal Ear, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”; Dictionary of American History, „Cambodia, Bombing of”; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; American Heritage, „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”. ↩
- Dictionary of American History, „Cambodia, Bombing of”; Jerry M. Lewis i Thomas R. Hensley, „The May 4 Shootings at Kent State University: The Search for Historical Accuracy”; American Heritage, „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”; Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; HISTORY.com, „U.S. bombs Cambodia for the first time”. ↩
- Dictionary of American History, „Cambodia, Bombing of”; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; Owen i Kiernan, „Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications”. ↩
- Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”; American Heritage, „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”. ↩
- American Heritage, „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”; John T. Correll, „The Shadow War in Cambodia”. ↩
- Owen i Kiernan, „Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications”; Sophal Ear, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”. ↩
- Sophal Ear, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”; Owen i Kiernan, „Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications”; Dictionary of American History, „Cambodia, Bombing of”. ↩
- Voice of America, „Acknowledging U.S. Role in Bombing, Ambassador Prioritizes Demining Efforts”; Sophal Ear, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”. ↩
Źródła
- Bernard C. Nalty, Air War over South Vietnam, 1968-1975 (Waszyngton: Air Force History and Museums Program, 2000), rozdział 6, s. 128 do 133, przez GovInfo
- John T. Correll, Air & Space Forces Magazine, „The Shadow War in Cambodia” (2017)
- HISTORY.com Editors, A&E Television Networks, „U.S. bombs Cambodia for the first time”
- Departament Stanu USA, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1969 to 1976, t. VI, „Document 41, Editorial Note”
- Sophal Ear, The Conversation, „Henry Kissinger's bombing campaign likely killed hundreds of thousands of Cambodians, and set path for the ravages of the Khmer Rouge”
- Dictionary of American History, via Encyclopedia.com, „Cambodia, Bombing of”
- American Heritage, vol. 69, no. 3 (Summer 2024), „This Is Not Frivolous, Mr. Chairman”
- Departament Stanu USA, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1969 to 1976, t. VI, „Document 215, Memorandum From Kissinger to President Nixon, 27 March 1970”
- Jerry M. Lewis and Thomas R. Hensley, Kent State University, „The May 4 Shootings at Kent State University: The Search for Historical Accuracy”
- Taylor Owen i Ben Kiernan, „Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications”, The Asia-Pacific Journal 13, nr 17 (kwiecień 2015)
- Voice of America, Khmer service, „Acknowledging U.S. Role in Bombing, Ambassador Prioritizes Demining Efforts”
_copy_(7257062168).jpg){kind=link}