Bitwa koło przylądka Spartivento 1940: nierozstrzygnięte starcie u brzegów Sardynii

27 listopada 1940 roku na południe od Sardynii spotkały się dwie floty, wymieniły ogień przez niespełna godzinę i wróciły do baz, przypisując sobie lepszy wynik. Dla wiceadmirała Jamesa Somerville'a dzień był sukcesem, bo osłaniany przez niego konwój popłynął dalej nietknięty. Dla włoskiej marynarki, która nazywa to starcie bitwą koło przylądka Teulada, był dowodem, że jej flota dwa tygodnie po brytyjskim nalocie na Tarent wciąż potrafi wyjść w morze i podjąć walkę.²

Kto wygrał bitwę koło przylądka Spartivento i dlaczego?

Żadna ze stron nie odniosła wyraźnego zwycięstwa, ale Brytyjczycy osiągnęli swój cel. Konwój Collar, żołnierze i lotnicy dotarli na miejsce, bo admirał Campioni, który miał rozkaz nie narażać pancerników po Tarencie i uważał Brytyjczyków za silniejszych, zawrócił. Żaden okręt nie zatonął, a obie marynarki ogłosiły sukces.³

Tło: operacja Collar

W listopadzie 1940 roku Brytyjczycy musieli przerzucać ludzi i okręty przez Morze Śródziemne, które włoska flota i lotnictwo uczyniły niebezpiecznym. Operacja Collar była pierwszą od przystąpienia Włoch do wojny próbą przeprowadzenia konwoju prosto z Gibraltaru na wschód. Konwój tworzyły trzy szybkie statki: Clan Forbes i Clan Fraser płynące na Maltę oraz New Zealand Star płynący do Aleksandrii, choć według Cernuschiego w ostatniej chwili skierowano go do zatoki Suda na Krecie. Towarzyszyły im cztery korwety przystosowane do trałowania. Krążowniki Manchester, pod flagą wiceadmirała Lancelota Hollanda, i Southampton wiozły pasażerów: około 1400 lotników i żołnierzy według Roskilla, 1370 lotników według Cernuschiego.⁴

Plan łączył siły z obu krańców morza. Zespół H Somerville'a z Gibraltaru, z krążownikiem liniowym Renown, lotniskowcem Ark Royal, krążownikami Sheffield i Despatch oraz flotyllą niszczycieli, miał osłaniać konwój. Rankiem 27 listopada miał się spotkać na południe od Sardynii z grupą płynącą na zachód z Aleksandrii: pancernikiem Ramillies, krążownikami Newcastle i Berwick, krążownikiem przeciwlotniczym Coventry i ich niszczycielami. Razem miały odprowadzić konwój do punktu między Sycylią a przylądkiem Bon, osiągniętego o zmroku, tak by cieśninę przejść w ciemności. Potem Zespół H z Ramillies, Berwickiem i Newcastle miał zawrócić do Gibraltaru.⁵

Okręty płynące na zachód przenoszono nie bez powodu. Admirał Andrew Cunningham, dowódca Floty Śródziemnomorskiej, zgodził się oddać stary pancernik Ramillies i krążownik Berwick z działami 203 mm do służby na Atlantyku, gdzie uznano je za bardziej przydatne niż w jego flocie.⁶

Collar odbyła się dwa tygodnie po brytyjskim ataku lotniskowcowym na Tarent. W nocy z 11 na 12 listopada samoloty torpedowe Swordfish zaatakowały włoskie pancerniki na kotwicowisku i wyłączyły z walki połowę włoskiej floty liniowej. Włosi mogli jednak nadal wysłać w morze nowy Vittorio Veneto i starszy Giulio Cesare, i w listopadzie to zrobili.⁷

Siły i dowódcy

Zespół H był zbieraniną. Przegrzane łożysko jednego z wałów ograniczało tego dnia prędkość Renowna do około 27 węzłów, a stary Ramillies nie mógł płynąć szybciej niż 20,7 węzła, więc został w tyle, gdy tylko zaczął się pościg. Prawdziwą siłą uderzeniową Somerville'a były samoloty torpedowe Swordfish z Ark Royal. W obliczu silniejszego przeciwnika postanowił pokazać zdecydowanie i od razu atakować, uznając, że ofensywa najlepiej ochroni konwój.⁸

Flota włoska wyszła z Neapolu i Mesyny w południe 26 listopada pod dowództwem admirała Iniga Campioniego, który podniósł flagę na Vittorio Veneto; towarzyszył mu Giulio Cesare. Brytyjskie historie oficjalne liczą siedem krążowników z działami 203 mm i 16 niszczycieli. Enrico Cernuschi, piszący w czasopiśmie włoskiej marynarki „Rivista Marittima”, wymienia sześć ciężkich krążowników, Pola, Fiume, Gorizia, Trieste, Trento i Bolzano, oraz 14 niszczycieli. Na papierze Włosi byli silniejsi: Playfair zestawia po dwa okręty liniowe z każdej strony, siedem włoskich krążowników z działami 203 mm wobec jednego brytyjskiego takiego krążownika i czterech z działami 152 mm oraz 16 włoskich niszczycieli wobec dziesięciu.⁹

Campioni miał ograniczoną swobodę. Minister marynarki ostrzegł go, że skoro połowa floty liniowej została unieruchomiona w Tarencie, szczególnie ważne jest uniknięcie uszkodzeń, a on sam nie liczył na wiele ze strony lotnictwa lądowego. Gdy meldunki pokazały mu lotniskowiec i połączenie obu brytyjskich grup, uznał, że ma przeciw sobie przewagę liczebną i jakościową.¹⁰

Przebieg bitwy

Poszukiwania z powietrza. Obie floty spędziły ranek na szukaniu się nawzajem samolotami, a po obu stronach pierwsze meldunki były chaotyczne. Wodnosamolot wystrzelony z katapulty jednego z włoskich krążowników zameldował o okrętach brytyjskich, a jego meldunek dotarł do Campioniego o 10:15. Cernuschi uznaje, że był to samolot z Bolzano i że zobaczył grupę płynącą ze wschodu; według Playfaira chodziło o zespół samego Somerville'a, podany daleko na zachód od jego rzeczywistej pozycji.¹¹

Połączenie sił. Somerville'owi zależało przede wszystkim na połączeniu z grupą Ramillies. Oba zespoły brytyjskie spotkały się około 11:30. Somerville wysunął krążowniki Hollanda na czoło i ruszył pełną prędkością ku nieprzyjacielowi, z Renownem i wolniejszym Ramillies z tyłu.¹²

Campioni zawraca. Campioni również początkowo kierował się do walki. O 11:28 zwrócił na południowy wschód, spodziewając się spotkać tylko Renowna z kilkoma mniejszymi okrętami. Tuż przed południem nowy meldunek umieścił Brytyjczyków dwadzieścia mil bliżej, niż sądził, i pokazał zarówno lotniskowiec, jak i połączenie obu brytyjskich grup. Według Playfaira i Roskilla o 12:15 dał sygnał, by jego okręty nie podejmowały walki; Cernuschi pisze, że sygnał, przygotowany wcześniej, wysłano dopiero o 12:24, gdy Campioni już skierował pancerniki na wsparcie krążowników.¹³

Starcie krążowników. Krążowniki były już w walce. Ogień otwarto około 12:20: brytyjskie dokumenty podają godziny od 12:18 do 12:22, a według Cernuschiego włoskie dalmierze pokazały o 12:20 odległość 23 000 metrów. Rozwinęła się walka w biegu na kursie północno-wschodnim; szybsi Włosi zwiększali odległość, a dym bardzo utrudniał Brytyjczykom korygowanie ognia. Cernuschi twierdzi, że dym pochodził z włoskich kominów, a nie z celowo postawionej zasłony. Renown oddał sześć salw z odległości około 26 500 jardów, zanim stracił cel, a Ramillies dwie salwy, które padły za krótko.¹⁴

Trafienia w Berwicka. Włoska artyleria strzelała dobrze. Jedna z pierwszych salw wyłączyła z walki rufową wieżę Berwicka, a drugi pocisk 203 mm trafił go mniej więcej kwadrans później. Holland odnotował, że zrobiła na nim wrażenie celność włoskich pierwszych salw, i przypisał ją lepszym dalmierzom. Cernuschi przypisuje oba trafienia krążownikom Trieste o 12:22 i Trento około 12:36. Manchester kilka razy znalazł się w rozrzucie salw; Playfair pisze, że nie został trafiony, a Cernuschi, że o 12:32 pocisk 203 mm z Trieste uderzył go poniżej linii wodnej, nie wybuchając.¹⁵

Lanciere. Brytyjskie krążowniki również trafiały. Dym zasłaniał większość wyników, a Brytyjczycy sądzili, że trafili co najmniej jeden krążownik i dwa niszczyciele. Według raportu Campioniego, przytoczonego przez Playfaira, z walki wyłączony został tylko jeden niszczyciel, Lanciere. Według Cernuschiego okręt zostawał już w tyle z powodu awarii maszyn, gdy o 12:33 trafił go Southampton, a wkrótce potem uderzył w niego drugi, niewybuchły pocisk 152 mm.¹⁶

Punkt zwrotny: samoloty torpedowe i pancerniki

Około 12:40 jedenaście Swordfishów z 810. dywizjonu, które wystartowały z Ark Royal o 11:30, znalazło włoskie pancerniki osłonięte niszczycielami i zaatakowało Vittorio Veneto, zrzucając torpedy z 700 do 800 jardów. Załogi zgłosiły trafienie, ale go nie było. Campioni zapisał, że atak przeprowadzono zdecydowanie, lecz odparto go manewrem i ogniem, a Włosi błędnie uznali, że zestrzelili dwa samoloty.¹⁷

Około pierwszej włoskie pancerniki znalazły się w zasięgu. Vittorio Veneto otworzył ogień z rufowej wieży z około 29 000 metrów, a brytyjskie krążowniki, wokół których padały ciężkie pociski, zawróciły w stronę Renowna. Około 13:15 walka okrętów nawodnych dobiegła końca, a Włosi wyszli poza zasięg, płynąc na północny wschód.¹⁸

Somerville musiał teraz wybrać. Przeciwnik był szybszy i, o ile wiedział, nieuszkodzony; na pytanie, czy jest szansa dogonić krążowniki, Holland odpowiedział, że nie. Pościg prowadził w dym, w pobliże włoskich baz lotnictwa, okrętów podwodnych i lekkich jednostek w Cagliari, a konwój, mający przed sobą najniebezpieczniejszy odcinek drogi, potrzebował jego okrętów przeciw samolotom torpedowym o zmroku. Byli też żołnierze na pokładach Manchestera i Southamptona. Przerwał pościg i zawrócił do konwoju, według Roskilla o 13:12, według Playfaira o 13:15.¹⁹

Włosi widzieli koniec bitwy inaczej. Cernuschi twierdzi, że Vittorio Veneto wstrzelał się w Renowna czwartą salwą o 13:07, że Brytyjczycy odeszli za zasłoną dymną i że o 13:08 Renowna trafiły dwa pociski 381 mm. Brytyjskie historie nie odnotowują takich trafień: według Roskilla trafiony został tylko Berwick, a Playfair pisze, że żaden okręt brytyjski nie otrzymał już kolejnych trafień.²⁰

Bilans

Żadna ze stron nie straciła okrętu. Berwick otrzymał dwa trafienia pociskami 203 mm, z których drugie odcięło zasilanie elektryczne w rufowej części okrętu, a Lanciere został unieruchomiony i później odholowany do Cagliari, gdzie dotarł wczesnym rankiem 28 listopada. Obie brytyjskie historie podają, że poza tym jednym niszczycielem Włosi ponieśli niewielkie straty, i żadna z nich nie podaje liczby zabitych i rannych tego dnia.²¹

Następstwa

Popołudnie należało do lotnictwa. Około 14:10 z Ark Royal wystartował drugi atak, dziewięć Swordfishów; ich dowódca uznał, że włoskie pancerniki są zbyt dobrze osłonięte, i zaatakował grupę krążowników, ale wszystkie torpedy chybiły. Siedem bombowców nurkujących Skua wysłanych na poszukiwanie uszkodzonego krążownika, w rzeczywistości Lanciere, nie znalazło go i bez skutku zbombardowało inne krążowniki.²²

Z kolei zaatakowały włoskie bombowce S.79, w dwóch nalotach z dużej wysokości. Ark Royal znalazł się w rozrzucie około trzydziestu bomb, z których dwie spadły w odległości dziesięciu jardów, i według Brytyjczyków nie został trafiony; Cernuschi, powołując się na dokument z 1941 roku, twierdzi, że odniósł drobne uszkodzenia. Do 17:00 okręty Somerville'a wróciły do konwoju.²³

Konwój przeszedł tej nocy przez cieśninę nietknięty. Playfair odnotowuje, że konwój, żołnierze, lotnicy i trałowce dotarli bezpiecznie, a Cernuschi zaznacza, że jedyny atak na konwój, przeprowadzony tej nocy przez włoski torpedowiec Cassiopea, chybił. Zespół H z Ramillies, Berwickiem i Newcastle zawrócił do Gibraltaru.²⁴

Komisja śledcza

W Londynie starcie przyjęto chłodno. Zanim Somerville zdążył złożyć raport, Admiralicja powołała komisję śledczą pod przewodnictwem admirała floty hrabiego Cork and Orrery, by zbadać, dlaczego przerwał pościg i dlaczego drugi atak lotniczy nie był skierowany na pancerniki. Somerville odebrał to jako znak, że przełożeni stracili do niego zaufanie.²⁵

Relacje o werdykcie są rozbieżne. Roskill i Playfair piszą, że komisja, poznawszy wszystkie fakty, w pełni poparła Somerville'a i dowódcę ataku lotniczego. Cernuschi twierdzi, że go zganiła, bez konsekwencji, pocieszając się, że starcie potwierdziło moralną wyższość Royal Navy. Powołuje się też na australijskiego historyka Marka Baileya, który ustalił, że dywizjony z Ark Royal należały do najbardziej doświadczonych na Morzu Śródziemnym, wbrew twierdzeniu Somerville'a, powtarzanemu przez Roskilla, że załogom brakowało wyszkolenia i doświadczenia.²⁶

Dziedzictwo i pamięć

Obie marynarki wyciągnęły przeciwne wnioski. Roskill ocenia, że nierozstrzygnięte starcie nie zadowoliło żadnej ze stron, ale Włosi nie zdołali ani przeszkodzić konwojowi, ani wyrządzić poważnych szkód słabszym siłom brytyjskim. Raport Somerville'a opublikowano w „London Gazette” w 1948 roku, a Cernuschi twierdzi, że poszła za nim większość późniejszych opracowań, także włoskich.²⁷

We Włoszech bitwa nosi nazwę Capo Teulada i jest pamiętana jako jedna z pierwszych odpowiedzi floty na Tarent. Rekonstrukcja Cernuschiego, opublikowana przez czasopismo marynarki w 2024 roku, dowodzi, że brytyjskie uderzenie nie złamało Regia Marina, że flota brytyjska odeszła, gdy tylko Vittorio Veneto otworzył ogień, i że załogi samego Somerville'a zaczęły uważać starcie niemal za porażkę.²⁸ › Bitwa koło przylądka Spatha, 1940