Bitwa pod Angamos 1879: koniec Huáscara i admirała Grau

Przez pięć miesięcy jeden niewielki okręt trzymał w szachu całą flotę. Huáscar najeżdżał chilijskie wybrzeże, zatopił chilijską korwetę, zdobył transportowiec z wojskiem i wpędził Santiago w kryzys polityczny. W spokojny październikowy poranek u pustynnego cypla został wreszcie złapany między dwa pancerniki. W półtorej godziny jego admirał nie żył, pokład zamienił się w rzeźnię, a najgroźniejszy okręt Peru zmienił banderę.²

Tło: wojna rozstrzygana na morzu

Wojna o Pacyfik wyrosła ze sporu Chile z Boliwią o bogate w saletrę wybrzeże Atakamy. Gdy Boliwia podniosła podatki chilijskiej spółce saletrzanej i zagroziła konfiskatą jej majątku, wojska chilijskie zajęły 14 lutego 1879 roku Antofagastę. Peru wiązał z Boliwią tajny traktat z 1873 roku i 5 kwietnia Chile wypowiedziało wojnę obu państwom.³

Była to wojna pustyń i długich wybrzeży, na których armie można było przerzucać i zaopatrywać tylko morzem. Markham, piszący w 1882 roku, ujął to wprost: najeźdźca panujący na morzu mógł wybierać miejsce uderzenia, a podbój wybrzeża był wtedy tylko kwestią czasu. Chile miało dwa nowe pancerniki zbudowane w Anglii; Peru miało stary okręt wieżowy Huáscar, pancernik burtowy Independencia i kilka drewnianych okrętów.⁴

21 maja 1879 roku pod Iquique Huáscar Miguela Grau staranował i zatopił chilijską korwetę Esmeralda, której dowódca Arturo Prat zginął, skacząc na pokład Huáscara; tego samego dnia Independencia, ścigając kanonierkę Covadonga, wpadła na mieliznę i przepadła. Odtąd Huáscar był całą peruwiańską marynarką i głównym celem chilijskiej floty.⁵ › Bitwa pod Callao, 1866

Siły i dowódcy

Huáscar był jednowieżowym taranowcem zbudowanym przez stocznię Laird Brothers w Birkenhead w połowie lat sześćdziesiątych XIX wieku. Miał około 1130 ton, dwa 10-calowe, 300-funtowe działa Armstronga w wieży obracanej ręcznie i pancerz grubości najwyżej 4,5 cala na burcie i 5,5 cala na wieży. Jego pierwszy mechanik, Samuel Mac Mahon, pisał, że z porośniętym dnem okręt nie mógł rozwinąć więcej niż 11 węzłów, a z czystym kadłubem dałby 12 albo więcej.⁶

Dowodził nim Miguel Grau, awansowany na kontradmirała za letnie rajdy. W lipcu i sierpniu uderzał na chilijskie wybrzeże, zdobył transportowiec Rímac z pułkiem kawalerii na pokładzie i przykuł chilijską flotę do ochrony portów; Mason, amerykański oficer marynarki, który badał tę wojnę, zauważył, że Grau nie dopuścił się przy tym ani jednego bezprawnego czy okrutnego czynu. W Chile wybuchły protesty na ulicach i w Kongresie, a gabinet spotkało wotum nieufności. Admirała Juana Williamsa Rebolledo zastąpił komodor Galvarino Riveros, a pancernik Cochrane objął komandor Juan José Latorre.⁷

Chilijskie pancerniki Almirante Cochrane i Blanco Encalada były bliźniakami zbudowanymi w Hull w latach 1874 i 1875 według projektu sir Edwarda Reeda: około 3560 ton, sześć 9-calowych dział Armstronga w opancerzonej baterii centralnej, pancerz do dziewięciu cali przy linii wodnej i dwie śruby. Oba wyczyszczono i wyremontowano przed obławą. 1 października chilijska eskadra popłynęła na północ szukać Huáscara.⁸

Bitwa krok po kroku

Pułapka

Riveros podzielił siły. Wolniejszy dywizjon, Blanco Encalada, kanonierka Covadonga i transportowiec Matías Cousiño, patrolował blisko brzegu między Mejillones a Antofagastą; szybszy, pod Latorre, czyli Cochrane, korweta O'Higgins i transportowiec Loa, krążył dalej od lądu. Huáscar i korweta Unión, wracające na północ po rajdzie, zajrzały nad ranem 8 października do Antofagasty i nic tam nie zastały. Około wpół do czwartej dostrzegły pierwszy dywizjon w odległości mniej więcej sześciu mil. Blanco i Covadonga ruszyły w pościg, ale Peruwiańczycy łatwo się oddalili.⁹

O 7.15 albo 7.30 na północnym zachodzie wyrosły trzy kolejne słupy dymu: Cochrane, O'Higgins i Loa, które szły tak, by przeciąć Peruwiańczykom drogę. Grau kazał dać całą naprzód. Szybsza Unión przeszła na drugą burtę Huáscara i uciekła na północ; monitor nie zdołał.¹⁰

Pocisk w wieży dowodzenia

Relacje o początku walki się różnią. Mason i Markham podają, że Huáscar otworzył ogień pierwszy o 9.25 z odległości około 3000 jardów; raport jego ocalałego oficera, porucznika Pedra Gárezona, mówi o 9.40 i około 1000 metrach. Wszyscy zgadzają się, że Cochrane wstrzymał ogień, dopóki nie podszedł blisko, i że jego pierwsze trafienia zrobiły straszne spustoszenie: pocisk przebił pancerz przy wieży, eksplodował w środku i wyłączył z walki kilkunastu ludzi, a inny uszkodził ster, tak że Huáscarem trzeba było sterować talami.¹¹

Grau próbował taranować, a dwuśrubowy Cochrane zrobił unik. Wtedy pocisk trafił w wieżę dowodzenia, z której Grau kierował okrętem, i eksplodował w środku. Mason umieszcza to o 9.45, Markham o 9.55, Gárezon mniej więcej dziesięć minut po pierwszych trafieniach. Grau został rozerwany; odnaleziono tylko część nogi. Zginął też jego adiutant, porucznik Diego Ferré.¹²

Nadchodzi Blanco

Dowództwo przechodziło z rąk do rąk umierających oficerów. Komandor podporucznik Elías Aguirre przejął okręt i zginął; komandor Manuel Melitón Carbajal został ranny; porucznik José Melitón Rodríguez zginął, wyglądając przez furtę działową; porucznik Enrique Palacios został ciężko ranny. W końcu okrętem dowodził porucznik Pedro Gárezon, na początku bitwy czwarty w kolejności oficer. Krótko po dziesiątej nadszedł Blanco Encalada. Huáscar zawrócił, by go staranować, i chybił, a Blanco zasypał go ogniem z bliska.¹³

Huáscar był już niewiele więcej niż opancerzonym celem. Ster zestrzelono mu trzy razy, wieża się zablokowała, jedno działo było zniszczone, chilijscy strzelcy i karabiny maszynowe wymietli pokład, a pociski wznieciły pożary w wielu miejscach. W pewnej chwili bandera spadła z przestrzeloną fałą; podniesiono ją znowu i ogień rozgorzał na nowo.¹⁴

Punkt zwrotny: zawory

Nie mając już czym razić wroga, Gárezon i trzech pozostałych oficerów postanowili zatopić okręt, zamiast go oddać, i posłali chorążego Ricarda Herrerę do maszynowni z rozkazem otwarcia zaworów. Żeby zalać okręt, trzeba było zatrzymać maszyny, i to pozwoliło chilijskim łodziom podejść do burty. Porucznik Simpson z Cochrane'a wpadł do maszynowni z rewolwerem w ręku i zmusił mechaników do zamknięcia zaworów; w ładowni było już trzy do czterech stóp wody. Abordażyści ugasili pożary i zabrali jeńców i rannych.¹⁵

Źródła różnią się także co do końca. Gárezon pisze, że chilijskie działa umilkły o 10.10, relacja marynarki peruwiańskiej przytaczana przez BioBioChile podaje 10.55, a Markham mówi o fladze opuszczonej o jedenastej. Gárezon upierał się, że bandery nigdy nie opuszczono: gdy abordażyści weszli na pokład, leżała na nim, bo zestrzelono łańcuchową fałę. Mason i Markham piszą natomiast, że na koniec ją opuszczono.¹⁶

Następstwa

Cena była wysoka. Mason liczy 28 zabitych i 48 rannych na około 200 ludzi załogi; Markham 64 zabitych i rannych na 193. Jeszcze tego popołudnia zwycięzcy wprowadzili Huáscara do Mejillones. Wyremontowano go w Valparaíso i w grudniu był już znów w służbie, tym razem pod chilijską banderą, albo, jak mówi historyk Rafael Mellafe, po pracach, które trwały do stycznia 1880 roku.¹⁷

Bez Huáscara Peru straciło morze. Britannica zalicza Angamos, obok Iquique, do zwycięstw morskich, które dały Chile panowanie nad morskimi podejściami do Peru. Armia chilijska wkroczyła do Peru, przed końcem roku zajęła Tarapacę, a w styczniu 1881 roku chilijskie wojska weszły do Limy. Sam Huáscar walczył dalej pod nową banderą: 27 lutego 1880 roku pod Aricą jego dowódca Manuel Thomson zginął w pojedynku z peruwiańskim monitorem Manco Cápac, a w kwietniu okręt dołączył do blokady Callao.¹⁸ › Bitwa pod Aricą, 1880

Dziedzictwo i pamięć

Obaj zagraniczni kronikarze tej wojny pisali o Grau z podziwem: Markham przepowiadał, że historia zapamięta go jako bohatera spod Angamos, a Mason ocenił, że w każdej flocie byłby chlubą zawodu oficera marynarki. Różnią się co do tego, gdzie najpierw spoczęły jego szczątki: według Markhama pochowano je w Mejillones razem z dwudziestoma pięcioma jego ludźmi, według Masona złożono je w Santiago z pełnymi honorami wojskowymi.¹⁹

Huáscar przetrwał. Marynarka chilijska odrestaurowała go do wyglądu sprzed wojny i utrzymuje nie jako trofeum, lecz jako miejsce pamięci chilijskich i peruwiańskich marynarzy, którzy zginęli na jego pokładzie, a wśród nich Prata i Grau.²⁰

Odwiedziny dzisiaj

Huáscar stoi w Talcahuano, porcie wojennym w pobliżu Concepción na południu Chile, gdzie można wejść na pokład i obejrzeć odrestaurowane maszyny i wieżę.²¹

Ocaleli oficerowie peruwiańscy zakończyli swój raport słowami o głębokim żalu po śmierci dzielnego kontradmirała i podwładnych, których widzieli padających przy wypełnianiu obowiązku do samego końca.²²