Bitwa pod Donauwörth (Schellenberg) 1704: Marlborough zdobywa przeprawę

Wszystko rozegrało się w jeden letni wieczór. Kolumny sprzymierzonych maszerowały od przedświtu drogami rozmiękłymi od deszczu i o szóstej ruszyły pod górę, każdy żołnierz z wiązką chrustu. Przed nocą wzgórze było ich, a tysiące obrońców leżały martwe na stokach albo w Dunaju.²

Tło: marsz nad Dunaj

W 1704 roku, w czasie wojny o sukcesję hiszpańską, Austria znalazła się pod silnym naciskiem Francji. Francja miała sojusznika w Bawarii, rządzonej przez elektora Maksymiliana II Emanuela, a armia francusko-bawarska zagrażała samemu Wiedniowi. By nie dopuścić do upadku Austrii, jak pisze Britannica, książę Marlborough poprowadził swoją armię z Niderlandów nad Dunaj.³

Cesarski wódz nad górnym Renem, margrabia Ludwik Wilhelm Badeński, przez poprzedni rok powstrzymywał silniejszą armię francusko-bawarską. Adolf Schinzl w haśle o margrabi w Allgemeine Deutsche Biographie pisze, że na początku kampanii 1704 roku Ludwik połączył się z Marlboroughem i obaj ruszyli razem na Donauwörth.⁴

Donauwörth miało znaczenie z powodu mostu, najbliższej przeprawy przez Dunaj. Elektor, odgadując zamiary sprzymierzonych, wysłał wyborowy oddział pod hrabią Jeanem-Baptiste'em d'Arco, by obsadził Schellenberg, wzgórze panujące nad miastem.⁵

Siły i dowódcy

Obaj wodzowie sprzymierzonych umówili się, że będą dowodzić na zmianę, dzień po dniu, a 2 lipca przypadał na Marlborough. Fortescue i Atkinson zgodnie podkreślają, co to oznaczało: Marlborough był zdecydowany, że jeśli wzgórze ma zostać zdobyte, to tego samego dnia, zanim obrońcy skończą umocnienia albo dostaną posiłki.⁶

D'Arco miał według Fortescue'a około 10 tysięcy piechoty i 2500 jazdy, co zgadza się z 10 tysiącami, które na wzgórzu umieszcza John Rickard. Armia Marlborough liczyła w marszu około 35 tysięcy ludzi według Rickarda, choć tego wieczoru walczyła tylko jej część.⁷

Schellenberg to wzgórze w kształcie dzwonu z płaskim szczytem, na którym obrońcy rozbili obóz. Wokół szczytu biegł szaniec długości prawie dwóch mil, od zewnętrznych umocnień Donauwörth aż do rzeki. Najsilniejszy był od północy, gdzie stok był najłagodniejszy, a po stronie miasta stał stary fort gwiaździsty z działami, Sternschanze.⁸

Przebieg bitwy

Marsz. Przed świtem z obozu sprzymierzonych w Amerdingen wyruszyła straż przednia: około 6000 wyborowej piechoty, wybranej po równo ze wszystkich batalionów skrzydła Marlborough, i trzydzieści kilka szwadronów jazdy. Siły główne ruszyły dwie godziny później. Obóz leżał dwanaście do czternastu mil od wzgórza, a niedawne deszcze tak rozmiękczyły drogi, że wojska dotarły na miejsce dopiero po południu.⁹

Marlborough ogląda wzgórze. Gdy rano wyjechał naprzód, zastał obrońców wciąż przy łopatach. Za Dunajem widział namioty rozbite na skrzydłach obozu, z pustym miejscem pośrodku, pewny znak, że oczekiwano posiłków piechoty. Mosty na Wörnitz były zerwane i dopiero o trzeciej po południu mosty pontonowe były gotowe, a wojska przeprawione.¹⁰

Pierwszy szturm. Natarcie ruszyło około szóstej wieczorem, według Atkinsona po piątej, na północno-zachodni narożnik linii, z Anglikami na lewym skrzydle przy skraju lasu. Każdy piechur niósł faszynę. Obrońcy wstrzymywali ogień, aż atakujący podeszli na około osiemdziesiąt jardów, i wtedy zaczęła się straszliwa rzeź. Przed liniami biegł wąwóz wymyty przez deszcz, a czołowi żołnierze, biorąc go za rów, wrzucili do niego faszyny i przy prawdziwym szańcu zostali bez nich.¹¹

Kontratak. Francuzi i Bawarczycy wyszli z bagnetami i szturm wydawał się przegrany. Uratowały go brytyjskie bataliony sił głównych, gwardia, Royal Scots i Walijczycy z 23 Pułku, które utrzymały pozycję i odparły kontratak. Pod dowództwem generała Goora natarcie szło za natarciem i za każdym razem sprzymierzonych odrzucano z ciężkimi stratami. By utrzymać linię, obrońcy ściągali ludzi z pozostałych odcinków umocnień.¹²

Punkt zwrotny: niedokończone linie przy mieście

To ich zgubiło. Około wpół do ósmej druga kolumna sprzymierzonych, wojska cesarskie i Rzeszy pod Ludwikiem Badeńskim, nadeszła z prawej, od strony miasta, i zastała linie między fortem gwiaździstym a fosą Donauwörth niedokończone i niemal puste. Przeszła je z niewielkimi stratami, odparła kontratak francuskich i bawarskich dragonów i uderzyła w bok obrońców walczących z ludźmi Marlborough.¹³

W tej samej chwili generał Lumley kazał szkockim dragonom Scots Greys zsiąść z koni i atakować pieszo, a piechota sprzymierzonych podjęła jeszcze jeden wysiłek. Tym razem linia pękła. Oskrzydlony d'Arco musiał się wycofać, a pod naciskiem pościgu jazdy sprzymierzonych odwrót zamienił się w ucieczkę.¹⁴

Następstwa

Obrońcy uciekali ku Dunajowi. Wielu wycięto, zanim dotarli do Donauwörth, innych zepchnięto do rzeki, a most łyżwowy załamał się pod tłumem. Z około 12 tysięcy ludzi, pisze Fortescue, do armii elektora wróciła najwyżej jedna czwarta, a Atkinson podaje, że zginąć miało 10 tysięcy żołnierzy d'Arco. Geopark Ries, który opiekuje się polem bitwy, podaje jeszcze wyższą liczbę, 16 tysięcy zabitych w ciągu jednego dnia, bez rozbicia na strony; trzeba ją traktować ostrożnie, bo Rickard umieszcza na wzgórzu tylko około 10 tysięcy obrońców.¹⁵

Sprzymierzeni również zapłacili wysoką cenę. Fortescue szacuje ich straty na nie mniej niż 1400 zabitych i 3800 rannych, Atkinson na ponad 5000 łącznie. Najciężej ucierpieli Brytyjczycy, z około 1500 zabitymi i rannymi, według Fortescue'a ponad jedną trzecią walczących, według Atkinsona prawie jedną trzecią ich piechoty. Wśród poległych był cesarski feldmarszałek Hermann Otto hrabia Limburg-Styrum, który dowodził jazdą i, jak odnotowuje Carl von Duncker, zmarł z ran 9 lipca. Sam Ludwik Badeński został ciężko ranny, a Schinzl pisze, że rana nigdy się w pełni nie zagoiła.¹⁶

Donauwörth padło bez oblężenia, a sprzymierzeni przeszli Dunaj. Elektor zerwał most na Lechu i okopał się pod Augsburgiem, czekając na pomoc z Francji, a marszałek Tallard ruszył przez Schwarzwald, by do niego dołączyć, i stracił po drodze pięć dni na bezowocne oblężenie Villingen. Zamiast zawrzeć układ, elektor wytrwał pod Augsburgiem w nadziei na tę pomoc i zostawił swój kraj na pastwę sprzymierzonych, którzy go pustoszyli; Fortescue pisze, że Marlborough nienawidził tej roboty, ale uważał ją za swój obowiązek.¹⁷

Dziedzictwo i pamięć

Zwycięstwo popsuło stosunki między obu wodzami. Zdaniem Schinzla Marlborough był autorem planu bitwy, a Ludwik Badeński tym, który ją faktycznie wygrał, i niechęć między nimi skłoniła księcia Eugeniusza Sabaudzkiego do gorzkich skarg na ich bezczynność po Schellenbergu. To Eugeniusz, dodaje Schinzl, ich pogodził.¹⁸

Z przeprawą przez Dunaj w rękach sprzymierzeni weszli do Bawarii. 13 sierpnia pod Blenheim, około dziesięciu mil od Donauwörth, Marlborough i Eugeniusz rozbili armię francusko-bawarską, uratowali Wiedeń i wyeliminowali Bawarię z wojny. Ludwik Badeński tymczasem oblegał Ingolstadt, a potem, jak pisze Schinzl, w listopadzie po upartej obronie zdobył twierdzę Landau nad Renem.¹⁹ › Bitwa pod Blenheim 1704

Dla pułków brytyjskich Schellenberg był jedną z najkrwawszych walk tej wojny. Pierwszy Pułk Gwardii, dwa bataliony Royal Scots i 23 Pułk straciły każdy po dwustu ludzi lub więcej, a Fortescue i Atkinson zgodnie wskazują ich opór wobec francuskiego kontrataku jako moment, w którym ocalał pierwszy szturm.²⁰

Schellenberg dziś

Schellenberg wznosi się na północno-wschodnim skraju Donauwörth. Geopark Ries, który opiekuje się tym miejscem, zaznacza, że wciąż widać tam ślady wałów z 1704 roku, w pobliżu starego fortu gwiaździstego, a na stoku zwróconym ku miastu na pamiątkę bitwy powstała kalwaria, Kalvarienberg. Jego szlak prowadzi tam z centrum miasta przez dawną bramę Ochsentörl.²¹