2 lipca w historii wojskowości: bitwa na Marston Moor, 1644

2 lipca 1644 · 382 lata temu

Trzy armie pod Yorkiem

Wiosną 1644 roku, w czasie pierwszej angielskiej wojny domowej, markiz Newcastle utrzymywał York dla Karola I z królewską armią północy. W czerwcu oblegały go tam trzy armie: Szkoci, czyli covenanterzy, pod dowództwem hrabiego Leven, oddziały lorda Fairfaxa z Yorkshire i armia Związku Wschodniego (Eastern Association) hrabiego Manchester, której jazdą dowodził Oliver Cromwell. Historyk C. H. Firth ocenia armię szkocką, która w styczniu weszła do Anglii, na około 18 000 piechoty i 3000 jazdy. Według Victoria County History oblegający 16 czerwca wysadzili minę pod wieżą św. Marii i wdarli się do King’s Manor, zanim obrońcy ich wyparli.¹

Król wysłał na odsiecz swojego siostrzeńca, księcia Ruperta. W liście z 14 czerwca, w wersji drukowanej przez Firtha, Karol pisał: „If York be lost I shall esteem my crown little less; unless supported by your sudden march to me; and a miraculous conquest in the south” (jeśli York zostanie stracony, uznam swoją koronę za niewiele mniej niż straconą, chyba że wesprze mnie Wasz rychły marsz ku mnie i cudowne zwycięstwo na południu; przekład nasz). Rupert pomaszerował przez Boroughbridge i północnym brzegiem Ouse, zajął most łodziowy pod Poppleton i 1 lipca rozbił obóz pod Yorkiem; oblegający już odeszli.²

Bitwa dopiero rano

Newcastle wolałby zaczekać, pisze jego żona, ale Rupert uparł się przy bitwie i Newcastle musiał wyruszyć razem z nim. We wtorek 2 lipca 1644 roku sprzymierzeni ustawili się naprzeciw rojalistów na wrzosowisku między Long Marston a Tockwith. Piechota Newcastle’a z Yorku dotarła na pole dopiero około czwartej po południu.³

Firth, za pułkownikiem Rossem, szacuje siły na około 17 000 lub 18 000 rojalistów wobec 26 000 lub 27 000 sprzymierzonych; John Cannon podaje mniej więcej 18 000 wobec 27 000, a Battlefields Trust około 18 000 wobec około 28 000. Rupert oznajmił Newcastle’owi, że niczego nie zacznie aż do wczesnego ranka, i markiz udał się na spoczynek do swojej karety. W notatkach sporządzonych przez Clarendona, które cytuje Firth, markiz kazał podać sobie fajkę tytoniu, a „before he could take it the enemy charged” (zanim zdążył ją wziąć, nieprzyjaciel uderzył; przekład nasz). Sir Hugh Cholmley, w relacji także cytowanej przez Firtha, pisze, że Rupert „was set upon the earth at meat a pretty distance from his troops” (siedział na ziemi przy posiłku, w sporej odległości od swoich oddziałów; przekład nasz).⁴

Jak ściernisko pod mieczami

Thomas Stockdale w liście odczytanym w Izbie Gmin określił czas natarcia sprzymierzonych na „halfe an hour past 7 a clocke at night” (pół godziny po siódmej wieczorem; przekład nasz). Strona Uniwersytetu w Newcastle i Battlefields Trust podają godzinę 19, a Thomas Carlyle, wydawca listów Cromwella, pisze, że bitwę stoczono „from 7 to 10 o’clock” (od siódmej do dziesiątej; przekład nasz).⁵

Na lewym skrzydle sprzymierzonych jazda Związku Wschodniego pod Cromwellem, ze szkocką jazdą Davida Leslie’ego za nią, uderzyła na prawe skrzydło rojalistów. Leonard Watson, szef zwiadu hrabiego Manchester, pisał, że oddział samego Cromwella „had a hard pull of it” (miał ciężką przeprawę; przekład nasz), aż „he brake through them, scattering them before him like a little dust” (przebił się przez nich, rozwiewając ich przed sobą jak drobny pył; przekład nasz). Rupert poprowadził do walki posiłki, ale gdy do natarcia włączyli się Szkoci Leslie’ego, całe prawe skrzydło rojalistów zostało rozbite. Cholmley pisze, że Rupert napotkał swój własny regiment w ucieczce i zawołał: „’S wounds, do you run; follow me” (na rany Boga, uciekacie? Za mną; przekład nasz).⁶

Cromwell został ranny i na jakiś czas wycofał się z walki; Watson nazywa to „a slight wound in the neck” (lekką raną w szyję; przekład nasz). Trzy dni później pisał o jeździe rojalistów: „God made them as stubble to our swords” (Bóg uczynił ich ścierniskiem pod naszymi mieczami; przekład nasz).⁷

Ostatni opór „białych kurtek”

Na drugim skrzydle zwyciężyli rojaliści. Jazda sir Thomasa Fairfaxa dostała się pod ogień muszkietów przy rowie i została rozbita przez rojalistyczną jazdę lewego skrzydła pod lordem Goringiem; żona Newcastle’a, Margaret, księżna Newcastle, pisze, że Goring i sir Charles Lucas odparli nieprzyjaciela, „insomuch that they sounded victory” (tak że odtrąbili zwycięstwo; przekład nasz). Firth doszedł do wniosku, że centrum parlamentarzystów „was entirely routed” (zostało całkowicie rozbite; przekład nasz), podczas gdy część piechoty prawego skrzydła utrzymała pozycję. Wiele szkockich regimentów wytrwało na pozycjach; Firth wymienia regimenty hrabiego Lindsay i lorda Maitlanda, których pikinierzy odparli trzy szarże rojalistycznej jazdy.⁸

Cromwell i Leslie poprowadzili wtedy jazdę przez całe wrzosowisko i rozbili wracających jeźdźców Goringa „at the same place of disadvantage where they had routed our horse formerly” (w tym samym niekorzystnym miejscu, w którym wcześniej rozbili naszą jazdę; przekład nasz), jak ujmuje to parlamentarna <cite>Full Relation</cite> w cytacie u Firtha; także według Battlefields Trust Cromwell, który wrócił na pole, przeszedł z jazdą przez wrzosowisko. Watson pisał, że „about nine of the clock we had cleared the field of all enemies” (około dziewiątej oczyściliśmy pole ze wszystkich nieprzyjaciół; przekład nasz).⁹

Ostatni stawiali opór żołnierze Newcastle’a zwani „białymi kurtkami” (Whitecoats), jak zauważa Firth, od niebarwionego sukna. Z obwiedzionej rowem zagrody odpierali jazdę, aż, w opowieści, którą William Lilly podaje za jednym z żołnierzy Cromwella, „there was not thirty of them living” (nie zostało ich przy życiu nawet trzydziestu; przekład nasz). Lilly dodaje, że kapitan Camby, wtedy kawalerzysta u Cromwella, „protested he never, in all the fights he was in, met such resolute brave fellows, or whom he pitied so much” (zapewniał, że w żadnej ze swoich walk nie spotkał tak nieustępliwych i dzielnych ludzi ani takich, których by tak żałował; przekład nasz). Księżna pisała o nich, że „were killed in rank and file” (polegli w szyku; przekład nasz).¹⁰

Rachunek zabitych

Carlyle przytacza liczbę „Four-thousand one-hundred-and-fifty bodies” (4150 ciał) do pochowania. Stockdale donosił o ponad 4000 rojalistów poległych na polu i około 2000 jeńców. Battlefields Trust podaje około 4000 zabitych rojalistów i 1500 jeńców, wobec 200 do 300 zabitych parlamentarzystów, a strona Uniwersytetu w Newcastle 4000 zabitych rojalistów i około 1500 wziętych do niewoli, przy stratach sprzymierzonych rzędu 300 ludzi. Sam Cromwell sądził, że „of Twenty-thousand the Prince hath not Four-thousand left” (z dwudziestu tysięcy książęciu nie zostały nawet cztery tysiące; przekład nasz).¹¹

List Cromwella z 5 lipca trafił do jego szwagra, pułkownika Valentine’a Waltona, którego najstarszego syna trafiła kula armatnia: „It brake his leg. We were necessitated to have it cut off, whereof he died” (strzaskała mu nogę. Musieliśmy ją odjąć i z tego zmarł; przekład nasz). Młody człowiek powiedział Cromwellowi, że jedno ciąży mu na duszy: „That God had not suffered him to be any more the executioner of His enemies” (że Bóg nie pozwolił mu dłużej być katem Jego wrogów; przekład nasz).¹²

Północ stracona

Późno w nocy Newcastle spotkał Ruperta pod Yorkiem i powiedział mu, że wszystko stracone, pisze księżna. W notatkach z dziennika Ruperta, które wydrukował Warburton, a cytuje Firth, Newcastle oznajmił, że wyjedzie do Holandii: „I will not endure the laughter of the court” (nie zniosę śmiechu dworu; przekład nasz). Cannon pisze, że natychmiast uciekł na kontynent, a księżna, że odpłynął ze Scarborough do Hamburga. Rupert odmaszerował z resztkami armii, a 16 lipca York skapitulował i jego załoga wyszła z honorami wojskowymi, z rozwiniętymi sztandarami i przy biciu w bębny.¹³

Cannon pisze, że północ była dla sprawy rojalistów stracona, choć sukces Karola I pod Lostwithiel dwa miesiące później przesłonił pełne znaczenie bitwy. Zasługi od razu stały się przedmiotem sporu. Battlefields Trust zauważa, że wkład Szkotów był znaczny, ale relacje angielskich parlamentarzystów przedstawiały zwycięstwo jako dzieło wojsk Związku Wschodniego pod Cromwellem, co zapoczątkowało jego sławę wielkiego dowódcy. W liście cytowanym przez Firtha Baillie protestował: „They ascribe to him (Cromwell) the victorie of Yorke; but most unjustlie” (jemu przypisują zwycięstwo pod Yorkiem, lecz całkiem niesłusznie; przekład nasz).¹⁴