Kiedy stoczono bitwę pod Hlobane?

28 marca 1879 roku, w czasie wojny brytyjsko-zuluskiej, dzień przed bitwą pod Khambulą.

Kto wygrał bitwę pod Hlobane?

Zulusi. AbaQulusi na górze i nadciągająca główna armia zuluska zepchnęli z Hlobane konnicę Wooda, zadając jej ciężkie straty.

Czym jest Przełęcz Diabła?

To strome, skaliste zbocze na zachodnim krańcu górnego płaskowyżu Hlobane, którym ludzie Bullera musieli zsuwać się z końmi pod ciągłym atakiem. Nazwę nadano mu po bitwie.

Dlaczego Brytyjczycy zaatakowali Hlobane?

Lord Chelmsford poprosił pułkownika Wooda o dywersję, która odciągnęłaby Zulusów od Eshowe, któremu właśnie szedł na odsiecz, a Wood wybrał rajd na twierdzę i bydło abaQulusi.

Ilu brytyjskich żołnierzy zginęło pod Hlobane?

Zestawienia się różnią: raport Wooda w The London Gazette wymienia 11 zabitych oficerów i 80 żołnierzy, oficjalna relacja Ministerstwa Wojny 92 Europejczyków, w tym 12 oficerów, a HistoryNet 17 oficerów i 82 żołnierzy. Zginęło też od 80 do 100 afrykańskich żołnierzy pomocniczych.

Bitwa pod Hlobane 1879: odwrót przez Przełęcz Diabła

„Sketch of the top of the mountain Zlobane, taken by assault March 28, 1879, by a combatant”, z książki C. L. Norris-Newmana In Zululand with the British throughout the War of 1879 (Londyn 1880), British Library, przez Wikimedia Commons, domena publiczna (wydano w 1880).

W skrócie

Co wydarzyło się pod Hlobane?

28 marca 1879 roku pułkownik Evelyn Wood wysłał dwie kolumny konne na górę Hlobane w północno-zachodniej Zululandii, by złupić twierdzę i bydło abaQulusi i odciągnąć siły Zulusów od oblężonego Eshowe. Ludzie podpułkownika Redversa Bullera dotarli na płaskowyż, ale na równinie poniżej pojawiła się główna armia zuluska. Napastnicy musieli uciekać stromym, skalistym zboczem nazwanym później Przełęczą Diabła; zginęło około 200 ludzi Wooda.¹

Hlobane było ostatnim zwycięstwem Zulusów w tej wojnie, po Isandlwanie w styczniu i bitwie nad rzeką Ntombe 12 marca. Wypadło tuż przed brytyjskim zwycięstwem pod Khambulą, wywalczonym już następnego dnia nad tą samą armią zuluską. Dla Brytyjczyków był to rajd, który zamienił się w pogrom, a wąskie zbocze, którym uciekali, od tamtej pory nosi nazwę Przełęczy Diabła.²

Dywersja na północnym zachodzie

Brytyjska inwazja na Zululandię poszła bardzo źle. Kolumnę centralną zniszczono pod Isandlwaną 22 stycznia 1879 roku, a kolumna nadmorska pułkownika Charlesa Pearsona została oblężona w Eshowe. Jedyną brytyjską siłą zdolną jeszcze do działania w Zululandii była 4. Kolumna pułkownika Henry'ego Evelyna Wooda, obozująca na wzgórzu Khambula na północnym zachodzie.³

20 marca lord Chelmsford, szykując odsiecz Eshowe, poprosił Wooda o demonstrację, która odciągnęłaby siły Zulusów. Wood i jego dowódca jazdy, podpułkownik Redvers Buller, od dawna chcieli uderzyć na Hlobane, górę o płaskim szczycie około 30 km na południowy wschód od Khambuli, twierdzę abaQulusi, ludu wiernego królowi Cetshwayo. Ich najazdy na pogranicze wspierali ludzie księcia Mbiliniego, suazyjskiego pretendenta sprzymierzonego z Cetshwayo, który 12 marca zaskoczył nad rzeką Ntombe kompanię 80. Pułku i wybił większość jej żołnierzy. HistoryNet ocenia liczbę wojowników na Hlobane na około 1500; według oficjalnej relacji brytyjskiego Ministerstwa Wojny Wood, oglądając górę 15 marca, ocenił, że jej południowej strony broni 800 do 1000 ludzi.⁴ › Bitwa pod Spion Kop, 1900

Wood nie wiedział na pewno, że 24 marca Cetshwayo wysłał z Ulundi na północ swoją główną armię pod Mnyamaną kaNgqengelele, z Ntshingwayo kaMahole, zwycięzcą spod Isandlwany, jako dowódcą polowym. 26 marca dotarły do Wooda wieści o jej marszu, a on mimo to ruszył.⁵

Dwie kolumny i burza

Według South African Military History Society Wood podzielił swoje siły konne, około 1315 ludzi, na dwie części. Buller z około 675 konnymi, samymi ochotnikami, i batalionem afrykańskich ochotników Wooda miał wspiąć się od wschodu; podpułkownik John Cecil Russell z około 640 konnymi i drugim batalionem miał wejść od zachodu. Sam Wood ze sztabem i konną eskortą złożoną z ośmiu żołnierzy 90. Pułku i siedmiu Afrykanów dołączył wieczorem 27 marca do biwaku Russella, a przed świtem pojechał na wschód śladem Bullera. Oficjalna relacja brytyjskiego Ministerstwa Wojny i HistoryNet podają dla kolumny Bullera mniejsze liczby: około 400 konnych i 280 do 300 ludzi z ochotników Wooda.⁶

Kolumna Bullera ruszyła 28 marca o 3.30 nad ranem; HistoryNet pisze o oślepiającej burzy, oficjalna relacja Ministerstwa Wojny o porannej mgle, która osłoniła wspinaczkę. O świcie abaQulusi otworzyli ogień zza barykad i z jaskiń między skałami i zginęło dwóch oficerów Frontier Light Horse, ale ludzie Bullera przebili się na szczyt i zaczęli spędzać bydło. Border Horse podpułkownika Fredericka Weatherleya zgubił Bullera w ciemności i został na dole.⁷

Wood, jadąc w stronę strzałów, spotkał ludzi Weatherleya pod urwiskami. Strzał spomiędzy skał śmiertelnie ranił jego doradcę politycznego i tłumacza, Llewellyna Lloyda, a pod nim samym zabito konia. Gdy Border Horse zwlekał z wykonaniem rozkazu oczyszczenia jaskini, z której padały strzały, oficer sztabowy Wooda kapitan Ronald Campbell rzucił się na nią z porucznikiem Henrym Lysonsem i kilkoma żołnierzami 90. Pułku Lekkiej Piechoty i zginął u jej wejścia. Wood kazał potem pochować Campbella i Lloyda w połowie zbocza, wciąż pod ogniem.⁸

Impi na równinie

Około dziewiątej rano Brytyjczycy dostrzegli główną armię zuluską, liczącą według relacji Ministerstwa Wojny około 20 tysięcy, a według HistoryNet około 22 tysięcy ludzi, która nadciągała pod górą w tradycyjnym szyku rogów i piersi. Buller próbował odwołać kapitana Roberta Bartona, wysłanego z 30 ludźmi na wschód, rozkazem odwrotu „prawą stroną góry”. Rozkaz zrozumiano opacznie i Barton razem z Border Horse Weatherleya wjechał prosto na armię Zulusów. Weatherley zginął razem z synem, według HistoryNet piętnastoletnim.⁹

Jedyną drogą zejścia z płaskowyżu dla Bullera był stromy, zasłany głazami spadek ku niższemu płaskowyżowi Ntendeka. Russell, który mógł osłonić zejście, źle zrozumiał rozkaz Wooda i wycofał się na północny zachód. Buller wysłał w dół najpierw afrykańskich żołnierzy pomocniczych; wielu z nich dopędzono i zabito w czasie ucieczki, według HistoryNet około stu. Potem zsuwali się jeźdźcy, prowadząc konie, a abaQulusi napierali ze skał. Konie spadały z półek skalnych, a Zulusi dopadali z dzidami tych, którzy zostali w tyle; HistoryNet dodaje, że niektórych zrzucono ze skał, a inni odebrali sobie życie, by nie dostać się do niewoli. Buller trzymał małą straż tylną i raz po raz zawracał, by wyprowadzić ludzi, którzy stracili konie. Burski dowódca Piet Uys zawrócił na pomoc synowi i zginął od dzidy.¹⁰

Cena

Liczby zabitych się różnią. Pierwsze zestawienie Wooda, wydrukowane w The London Gazette, wymienia 11 zabitych oficerów i 80 żołnierzy oddziałów konnych; oficjalna relacja Ministerstwa Wojny podaje 92 zabitych Europejczyków z kolumny Bullera, w tym 12 oficerów, a w tabeli strat 16 oficerów i 79 żołnierzy; HistoryNet podaje 17 oficerów i 82 żołnierzy. Wood meldował o około 80 zabitych ludziach sprzymierzonego wodza Hamu, HistoryNet o około 100 afrykańskich żołnierzach pomocniczych. Z ochotników Wooda, liczących 750 do 800 ludzi, zostało potem tylko około 50, reszta zginęła albo zdezerterowała. Straty Zulusów nie są znane; według HistoryNet sami Zulusi uznali je za znikome.¹¹

Za Hlobane zwykle liczy się cztery Krzyże Wiktorii: Bullera, Leeta, Lysonsa i szeregowego Edmunda Fowlera. HistoryNet dolicza piąty, dla Edwarda Browne'a z 24. Pułku Piechoty: jego cytacja w The London Gazette wymienia Inhlobanę, ale nosi datę 29 marca, dzień bitwy pod Khambulą, więc jego czyn umieszcza się pod jedną albo drugą.¹²

South African Military History Society widzi w Hlobane te same błędy co pod Italeni w 1838 roku: zlekceważenie siły Zulusów w trudnym terenie, słabe rozpoznanie i podzielone dowództwo. Zwycięstwo miało jednak dla Zulusów swoją cenę. Nazajutrz, 29 marca, ta sama armia zaatakowała ufortyfikowany obóz Wooda pod Khambulą i poniosła ciężką klęskę.¹³

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; South African Military History Society, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879”. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; National Army Museum, „Zulu War”. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; National Army Museum, „Zulu War”. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; South African Military History Society, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879”; War Office, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; Pułkownik Evelyn Wood, „Raporty z Kambuli z 30 marca 1879 z wykazem zabitych”. ↩
South African Military History Society, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879”; Pułkownik Evelyn Wood, „Raporty z Kambuli z 30 marca 1879 z wykazem zabitych”; War Office, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879; William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”. ↩
War Office, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879; South African Military History Society, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879”; William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; Pułkownik Evelyn Wood, „Raporty z Kambuli z 30 marca 1879 z wykazem zabitych”; War Office, „Cytacje Krzyża Wiktorii dla Lysonsa i Fowlera”. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; War Office, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879; Pułkownik Evelyn Wood, „Raporty z Kambuli z 30 marca 1879 z wykazem zabitych”. ↩
William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”; War Office, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879; South African Military History Society, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879”. ↩
Pułkownik Evelyn Wood, „Raporty z Kambuli z 30 marca 1879 z wykazem zabitych”; War Office, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879; William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”. ↩
War Office, „Cytacje Krzyża Wiktorii dla Bullera, Leeta i Browne'a”; War Office, „Cytacje Krzyża Wiktorii dla Lysonsa i Fowlera”; William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”. ↩
South African Military History Society, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879”; William Watson Race i Jon Guttman, „Anglo-Zulu War”. ↩

Źródła

William Watson Race i Jon Guttman, HistoryNet, „Anglo-Zulu War: Battle of Hlobane”
South African Military History Society, Military History Journal, „The Battles of Italeni, 9 April 1838, and Hlobane, 28 March 1879: a comparison”
National Army Museum, „Zulu War”
War Office, Intelligence Branch, Narrative of the Field Operations Connected with the Zulu War of 1879 (Londyn: HMSO, 1881), s. 70 do 78 i 159 do 160, archive.org.
Pułkownik Evelyn Wood, „Raporty z Kambuli z 30 marca 1879 z wykazem zabitych”, The London Gazette, nr 24719, 7 maja 1879, s. 3243 do 3247.
War Office, „Cytacje Krzyża Wiktorii dla Lysonsa i Fowlera”, The London Gazette, nr 25093, 7 kwietnia 1882, s. 1586.
War Office, „Cytacje Krzyża Wiktorii dla Bullera, Leeta i Browne'a”, The London Gazette, nr 24734, 17 czerwca 1879, s. 3966.