Co wydarzyło się pod Konyą?
21 grudnia 1832 roku egipska armia Ibrahima Paszy, syna zbuntowanego namiestnika Egiptu Muhammada Alego, pokonała pod Konyą w środkowej Anatolii znacznie liczniejszą armię osmańską wielkiego wezyra Reşida Mehmeda Paszy. W gęstej mgle wielki wezyr wjechał prosto w egipskie szeregi i dostał się do niewoli, a o wyniku przesądziło egipskie uderzenie na lewe skrzydło osmańskie. Droga na Stambuł stanęła otworem, a sułtan Mahmud II zwrócił się o pomoc do Rosji.1
Konya była bitwą dwóch armii tego samego imperium. Namiestnik sułtana w Egipcie zbudował własne nowoczesne wojsko i w 1832 roku zwrócił je przeciw swemu panu. W ciągu jednego zimowego dnia rozbiło ono ostatnią armię, jaką sułtan mógł wystawić, a wstrząs sprowadził rosyjską flotę na Bosfor.2
Kto wygrał bitwę pod Konyą i dlaczego?
Wygrali Egipcjanie Ibrahima Paszy. Ich pułki były lepiej wyćwiczone i znały teren po tygodniach ćwiczeń, a liczniejsza armia osmańska składała się w dużej mierze z nieregularnych oddziałów i dostała rozkaz ataku wbrew zdaniu swego wodza. We mgle wielki wezyr trafił do niewoli, a egipskie uderzenie na lewe skrzydło rozbiło jego armię.3
Tło: namiestnik, który przerósł sułtana
Muhammad Ali rządził Egiptem w imieniu sułtana osmańskiego. Umacniał swoją władzę reformami, przede wszystkim nową armią z poborowych egipskich chłopów szkoloną na wzór europejski, w której tworzeniu wielką rolę odegrał francuski oficer Joseph Sève, w Egipcie zwany Sulejmanem Paszą. Kemal Beydilli w Encyklopedii Islamu TDV pisze, że Muhammad Ali marzył o własnym, niezależnym państwie.4
Nowa armia samego sułtana była jeszcze surowa. Mahmud II w 1826 roku zniszczył janczarów, by zrobić miejsce dla nowoczesnego wojska, a wojna z Rosją zakończona w 1829 roku pokojem w Adrianopolu kosztowała go wielu wyszkolonych żołnierzy. Uzunçarşılı pisze, że większość wojsk wysłanych przeciw Muhammadowi Alemu nie miała wyszkolenia, a nawet oficerowie nie znali nowej taktyki; Creasy nazywa je armiami surowych rekrutów, źle dowodzonymi i jeszcze gorzej prowadzonymi.5
Na prośbę sułtana wojska egipskie pod wodzą Ibrahima walczyły w latach dwudziestych z powstaniem greckim i zajęły Moreę, dopóki interwencja Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji nie zmusiła ich do odwrotu; pod Navarino w październiku 1827 roku sprzymierzona eskadra zniszczyła floty osmańską i egipską. Muhammad Ali chciał w zamian za straty Syrii i spotkał się z odmową. W 1831 roku, pod pretekstem sporu z Abdullahem Paszą, namiestnikiem Akki, wysłał Ibrahima do Syrii.6› Trzecie oblężenie Missolungi, 1825 do 1826
Kampania była pasmem zwycięstw. Akka padła 27 maja 1832 roku po półrocznym oblężeniu. W lipcu Ibrahim pobił armię osmańską pod Hims, a 29 lipca rozgromił główne siły Ağy Hüseyina Paszy pod Belen, przełęczą zwaną przez Europejczyków Bailan, po czym przeszedł Taurus i wkroczył do Anatolii. W listopadzie bez walki zajął Konyę, dawną stolicę sułtanów seldżuckich.7
Armie i dowódcy
Ibrahim Pasza był synem Muhammada Alego. W 1818 roku zakończył wojnę z wahhabitami w Arabii, zdobywając ich twierdzę Dirijja, od 1824 roku dowodził egipską wyprawą na Moreę i walczył u boku wielkiego wezyra pod Missolungi, które padło w kwietniu 1826 roku.8
Reşid Mehmed Pasza, wielki wezyr, był najskuteczniejszym żołnierzem sułtana, świeżo po stłumieniu buntów w Albanii i Bośni. Znał przeciwnika: pod Missolungi widział, jak sprawnie manewrują Egipcjanie. Mahmud II powierzył mu dowództwo po klęsce Ağy Hüseyina, a jesienią 1832 roku wezyr wyruszył ze Stambułu z wojskiem zebranym w Rumelii, europejskich prowincjach sułtana.9
Liczebność jest sporna, ale we wszystkich relacjach armia osmańska jest znacznie większa. Beydilli przypisuje wielkiemu wezyrowi łącznie 80 tysięcy ludzi; Cameron liczy 10 tysięcy żołnierzy regularnych, 40 tysięcy nieregularnych baszybuzuków i 90 dział wobec 15 tysięcy regularnych żołnierzy egipskich z 36 działami; Paton podaje 30 tysięcy Egipcjan i blisko dwa razy więcej Turków. Rosen pisze, że osmański zwiad naliczył tylko 17 tysięcy egipskich żołnierzy. Raport samego Ibrahima, wydrukowany przez Gouina, mówi, że wielki wezyr przyznał się do siedmiu pułków piechoty i sześciu jazdy na polu bitwy, wobec pięciu i sześciu po stronie Ibrahima.10
Decyzje dowódców
Reşid nie chciał walnej bitwy. Zatrzymał się w silnym obozie pod Akşehirem, na zachód od Konyi, i zamierzał przez zimę wyniszczać Egipcjan manewrami oskrzydlającymi i wojną podjazdową, wykorzystując przewagę liczebną i mróz. Beydilli, Rosen i Cameron opisują ten plan i wszyscy trzej piszą, że został on odrzucony.11
Odrzucił go minister wojny Koca Hüsrev Pasza, rywal wezyra na dworze. Rosen pisze, że Hüsrev, grając na niecierpliwości sułtana, doprowadził do rozkazu natychmiastowego ataku i zatrzymał rezerwę, o którą prosił wezyr: według Rosena 25 tysięcy ludzi pod İzmitem, według Camerona 45 tysięcy bośniackich weteranów. Cameron dodaje, że Hüsreva poparł świeżo przybyły do Stambułu rosyjski generał Murawjow. Beydilli i Rosen obarczają rozkaz ataku winą za klęskę.12
Ibrahim wykorzystał tygodnie oczekiwania. Rosen opisuje, jak badał teren wokół Konyi i codziennie ćwiczył na nim wojsko, tak że żołnierze znali każde zagłębienie równiny; Cameron pisze, że wielki wezyr ustawił w końcu armię na terenie, który Egipcjanie poznali podczas częstych manewrów.13
Przebieg bitwy
Marsz. W połowie grudnia Reşid ruszył przez zimowy płaskowyż ku miastu. 18 grudnia jego albańska straż przednia zaatakowała egipski posterunek we wsi Sileh, około półtorej godziny drogi za Konyą, i została odparta ze stratami, a nazajutrz Ibrahim wyparł osmański oddział z ufortyfikowanego zajazdu Dokuzlu Han. Raport Ibrahima podaje, że Albańczyków pod Sileh było 14 tysięcy i że 2 tysiące z nich wzięto do niewoli; Rosen liczb nie podaje.14
Mgła. 21 grudnia nad zaśnieżoną równiną zalegała gęsta mgła, która zasłaniała armie przed sobą nawzajem. Rosen pisze, że ranek zszedł na marszach i kontrmarszach, w których obie strony szukały się po omacku, a prawdziwa walka zaczęła się dopiero około południa.15
Wielki wezyr w niewoli. Na początku walki Reşid pojechał przez mgłę naprzód, by poprowadzić swoich ludzi, i znalazł się w egipskich szeregach. Paton pisze, że jego Albańczycy nie poszli za nim, a beduińscy jeźdźcy, słysząc niezrozumiały język, wzięli go do niewoli. Gouin pisze, że dzień wcześniej, nie spodziewając się przeżyć klęski, wezyr oddał pieczęcie urzędu swemu zastępcy, więc pieczęć wielkiego wezyra nie wpadła w ręce Egipcjan.16
Lewe skrzydło. Osmańskie centrum i prawe skrzydło biły się dzielnie i, jak pisze Rosen, długo wydawało się, że dzień należy do nich. Armię złamało uderzenie na drugim skrzydle. Cameron opisuje, jak Ibrahim, gdy mgła się podniosła, dostrzegł szeroką lukę między głównymi siłami osmańskimi a ich lewym skrzydłem i rzucił w nią odwód; Rosen pisze po prostu, że Ibrahim obszedł osmańskie lewe skrzydło i wprowadził nieład w całą linię. Dodwell, opierając się na raportach brytyjskich konsulów, pisze, że jazda osmańska wcześnie opuściła pole, a piechota dała się wciągnąć do natarcia, w którym dostała się pod ogień z obu skrzydeł.17
Koniec dnia. Cameron przypisuje Ibrahimowi uratowanie własnego centrum, które Turcy zaczęli obchodzić: kazał uformować czworobok, zebrał działa i rzucił do szarży jazdę. O zmroku armia osmańska uciekała. Czas trwania bitwy zależy od relacji: raport Ibrahima mówi o półtorej godziny zaciętej walki, Gouin o niespełna sześciu godzinach, Rosen o bitwie trwającej siedem i pół godziny, przeciągniętej po zachodzie słońca.18
Rachunek strat
Biuletyn Ibrahima, wydrukowany przez Gouina i cytowany przez Camerona, podawał straty egipskie na 262 zabitych i 530 rannych. Rosen przytacza znacznie wyższy szacunek: 8 tysięcy Egipcjan wyłączonych z walki wobec zaledwie 2 tysięcy więcej po stronie osmańskiej, a Paton pisze o niewielkich stratach obu stron, zanim armia osmańska po prostu uciekła.19
Po stronie osmańskiej Gouin podaje 3 tysiące zabitych, 10 tysięcy jeńców i 92 działa porzucone na polu. Raport Ibrahima mówi, że do niewoli trafił cały pułk wojsk regularnych, a 7 tysięcy Albańczyków i Bośniaków przeszło na stronę Egipcjan; Cameron podaje te same 7 tysięcy. Najdotkliwszą stratą był sam wielki wezyr, a wraz z nim, jak pisze Rosen, wiara armii w siebie.20
Punkt zwrotny
Bitwa została przegrana dwa razy: najpierw gdy wódz zniknął we mgle, potem gdy załamało się skrzydło. Bez dowódcy armia osmańska się rozpadła, a żołnierze rozbiegli się na wszystkie strony, a wielu z nich, jak pisze Rosen, wątpiło, czy sprawa sułtana jest słuszna.21
Ibrahim ujrzał przed sobą otwartą drogę nad Bosfor. Kutluoğlu pisze, że zaproponował ojcu marsz na Stambuł i obalenie sułtana, a Dodwell, że postanowił natychmiast ruszyć naprzód, by postawić Europę przed faktem dokonanym. Zatrzymała go nie armia osmańska, bo żadnej już nie było, lecz ojciec: Muhammad Ali, obawiając się reakcji mocarstw europejskich, kazał mu się zatrzymać.22
Następstwa
Po Konyi między Ibrahimem a stolicą nie stało już nic. 2 lutego 1833 roku Egipcjanie byli w Kütahyi, w zachodniej Anatolii, gdzie Ibrahim otrzymał od ojca rozkaz zatrzymania się. W styczniu sułtan wysłał do Aleksandrii rosyjskiego generała Murawjowa, by nakłonił Muhammada Alego do pokoju. Dodwell pisze, że namiestnik ustąpił i obiecał wstrzymać działania wojenne; Rosen, że odpowiedział uprzejmymi zapewnieniami i pozwolił synowi iść dalej ku Bursie.23
Anatolia niewiele okazywała sułtanowi lojalności. Rosen, na podstawie korespondencji dyplomatycznej, i Uzunçarşılı, na podstawie archiwów osmańskich, opisują miasta i notabli zachodniej Anatolii witających Egipcjan.24
Sułtan zwrócił się najpierw do Wielkiej Brytanii, swej tradycyjnej przyjaciółki, i spotkał się z odmową: Palmerston nie chciał wysłać okrętów, a Creasy pisze, że odpowiedzią było wyrażenie żalu, iż Anglia nie ma do tego środków. Na początku lutego Porta poprosiła więc o pomoc Rosję. 20 lutego 1833 roku rosyjska eskadra zakotwiczyła na Bosforze pod Büyükdere. Na początku kwietnia na azjatyckim brzegu pod Beykozem wylądowały wojska rosyjskie, według Beydillego 5 tysięcy ludzi 5 kwietnia; Creasy podaje 12 tysięcy obozujących tam do tego dnia.25
Tymczasem Porta wysłała urzędnika Mustafę Reşida, wówczas młodego biurokratę, który 29 marca dotarł do obozu Ibrahima w Kütahyi. Ibrahim domagał się oprócz prowincji syryjskich także Adany, a Kutluoğlu pisze, że Mustafa Reşid wyszedł poza swoje instrukcje i ustąpił. Muhammad Ali zachował Egipt i Kretę i otrzymał całą Syrię, a Ibrahim Adanę. Ferman sułtana potwierdzający to porozumienie wysłano 6 maja 1833 roku.26
Rosja odebrała swoją zapłatę. 8 lipca 1833 roku Turcy i Rosjanie podpisali traktat w Hünkâr İskelesi, ośmioletni sojusz obronny z tajnym artykułem, który według Creasy'ego zobowiązywał Portę do zamknięcia Dardaneli dla okrętów wojennych innych państw na żądanie Rosji. Wkrótce potem rosyjska flota i wojska odpłynęły.27› Największe bitwy imperium osmańskiego
Dziedzictwo i pamięć
Dla Creasy'ego Konya była Kannami Mahmuda, a w Europie panowało wówczas, jak pisał, powszechne przekonanie, że Turcja jest zrujnowana bez ratunku. W ujęciu Creasy'ego Mahmud się jednak nie poddał i dalej odbudowywał armię i finanse. Dodwell, piszący z perspektywy brytyjskiej, ocenia, że pośpiech Ibrahima w marszu na stolicę był zgubnym błędem, bo sprowadził Rosję na Bosfor i nastawił mocarstwa zachodnie przeciw Egiptowi.28
Ugoda nie przetrwała. W 1839 roku sułtan wysłał do Syrii kolejną armię, a Ibrahim pobił ją pod Nizip. Dopiero interwencja mocarstw europejskich, z brytyjskimi okrętami u wybrzeży Syrii, zmusiła Egipcjan do oddania Syrii i Adany w latach 1840 i 1841 w zamian za dziedziczną władzę rodu Muhammada Alego w Egipcie.29
