Bitwa pod Mentaną 1867: ostatni marsz Garibaldiego na Rzym

Mentana była małą bitwą, która rzuciła długi cień. Pod względem wojskowym miała, jak pisze Enciclopedia Italiana, skromne znaczenie. Politycznie okazała się klęską Francji. Zakończyła ostatnią próbę zdobycia Rzymu siłą przez Garibaldiego, zwróciła włoską opinię przeciw Napoleonowi III, a trzy lata później przyczyniła się do tego, że francuski cesarz ruszył na wojnę z Prusami bez sojuszników.²

Tło: Rzym, brakująca stolica

W 1861 roku nowe Królestwo Włoch obejmowało niemal cały półwysep, ale nie Rzym. Miasto i otaczające je Lacjum wciąż należały do papieża Piusa IX, a strzegł ich francuski garnizon. Garibaldi raz już próbował zdobyć je siłą. W 1862 roku zebrał na południu ochotników pod hasłem „Rzym albo śmierć”, a rząd włoski, bojąc się starcia z Francją, wysłał przeciw niemu własne wojsko. Pod Aspromonte w Kalabrii, 29 sierpnia 1862 roku, Garibaldi został ranny i wzięty do niewoli.³

Dwa lata później rząd spróbował dyplomacji. W konwencji wrześniowej z 1864 roku, wynegocjowanej przez Marca Minghettiego, Francja zgodziła się wycofać wojska z Rzymu, a Włochy zobowiązały się szanować doczesną władzę papieża i trzymać się z dala od jego ziem; tajna klauzula przenosiła stolicę z Turynu do Florencji. Ostatni francuscy żołnierze opuścili Państwo Kościelne w grudniu 1866 roku. Wojna z 1866 roku dała już wtedy Włochom Wenecję i wszystkie narodowe nadzieje zwróciły się ku Rzymowi.⁴ › Bitwa pod Custozą, 1866

Wiosną 1867 roku do władzy wrócił Urbano Rattazzi. Według Britanniki pozwolił Garibaldiemu rozstawić ochotników wzdłuż granicy papieskiej; Bolton King w swojej historii zjednoczenia Włoch opisuje jawny zaciąg ochotników, gwardię narodową wydającą im broń i żołnierzy pomagających im przejść granicę. Rząd prowadził podwójną grę. Denis Mack Smith pisze w Britannice, że wyprawę potajemnie finansował rząd, a król Wiktor Emanuel II udawał, że jest inaczej; Encyclopaedia Britannica z 1911 roku mówi o współudziale gabinetu Rattazziego.⁵

Marsz na Rzym się zaczyna

Podwójna gra nie mogła trwać długo. 24 września 1867 roku rząd aresztował Garibaldiego w Sinalunga w południowej Toskanii, gdy jechał ku granicy, i po kilku dniach w twierdzy Aleksandria odesłał go na jego wyspę Caprerę. Jego oddziały i tak wkroczyły na ziemie papieskie na początku października, od północy koło Viterbo i od południa koło Frosinone, i stoczyły szereg drobnych potyczek.⁶

Garibaldi nie został na Caprerze. Włoskie okręty pilnowały wyspy, ale w październiku wymknął się im małą łodzią i dotarł na stały ląd. 22 października pojawił się jawnie we Florencji, gdzie rząd, zawieszony między dwoma gabinetami, nie odważył się go znów aresztować, a nazajutrz przekroczył granicę papieską w Passo Corese.⁷

W samym Rzymie powstanie, które miało go powitać, się nie udało. Wieczorem 22 października spiskowcy wysadzili część koszar zuawów, ale miasto nie powstało. 23 października mały oddział braci Cairolich, próbujący przemycić broń do miasta, został rozbity na Monti Parioli, w Villa Glori tuż za murami. 25 października ochotnicy zdobyli szturmem miasteczko z zamkiem Monterotondo, jakieś 20 kilometrów od Rzymu, po krwawej walce, która trwała przez całą noc.⁸

Armie i dowódcy

Ochotnicy byli dzielni, ale trudno ich było nazwać armią. Zarówno Bolton King, jak i Bent oceniają pierwotnie zebrane siły na około 7000 ludzi, a Bent opisuje je jako zorganizowane jedynie w bataliony, bez ambulansów i ze starymi, przypadkowymi karabinami. Herodote.net nazywa ochotników źle wyposażonymi i niezdyscyplinowanymi. Bolton King uważa, że ręka Garibaldiego straciła dawną pewność: jego najlepsi podkomendni z 1860 roku byli teraz generałami regularnej armii, a on polegał na synu Menottim i innych młodych oficerach.⁹

Wojskami papieskimi dowodził generał Hermann Kanzler, który wysłał je z Rzymu przeciw ochotnikom. Jego najlepszymi oddziałami byli zuawi papiescy, karabinierzy zagraniczni i Legion z Antibes, korpus sformowany we Francji dla papieża. Od 30 października stali za nimi Francuzi: Napoleon III wahał się przez kilka dni, po czym 26 października wysłał z Tulonu korpus ekspedycyjny. Bolton King i Enciclopedia Italiana podają liczbę 22 000 żołnierzy; encyklopedia wymienia też dowódców obu brygad, generałów Polhèsa i Duplessisa.¹⁰

Odwrót spod murów Rzymu

29 października Garibaldi stał niemal pod murami Rzymu. Wieczorem rozpoznanie wysłane w stronę miasta zostało powitane ogniem karabinowym przy moście Nomentana i zawróciło. Skoro w mieście nie wybuchło powstanie, a nadciągali Francuzi, uznał atak za beznadziejny i cofnął się do Monterotondo. Odwrót złamał ducha wielu ochotników. Bolton King pisze, że w ciągu dwóch dni zdezerterowało 2000 ludzi; Bent podaje aż 5000. 30 października, w dniu wejścia Francuzów do Rzymu, granicę papieską przekroczyło też wojsko włoskie, na znak protestu przeciw francuskiemu desantowi, ale z zamiarem uniknięcia starcia z Francuzami. Ten sam rząd publicznie odciął się od ochotników i wstrzymywał ich zaopatrzenie na granicy.¹¹

Garibaldi postanowił pomaszerować na wschód, do Tivoli w górach. W relacji Boltona Kinga chciał tam zebrać posiłki i, mając za plecami Apeniny, przeczekać albo prowadzić wojnę partyzancką; marsz odsłaniał jednak jego bok przed nieprzyjacielem i zaczął się z kilkugodzinnym opóźnieniem. Bent i Enciclopedia Italiana podają tę samą liczbę ludzi w kolumnie, która wyruszyła 3 listopada: 4700. Tymczasem Kanzler i Francuzi wyszli z Rzymu, żeby go odnaleźć.¹²

Przebieg bitwy

Kolumna ledwie minęła Mentanę, gdy jej straż przednia dostała się pod ogień karabinowy. Zuawi i karabinierzy papiescy nadeszli drogą od Rzymu i zajęli pozycję na wzgórzu, a zaskoczona straż przednia cofnęła się do wioski, żeby bataliony mogły sformować linię.¹³

Pierwsza faza należała do ochotników. Gwałtowne natarcie batalionów Menottiego wyparło zuawów z ich pozycji, a Bolton King opisuje, jak Garibaldi poprowadził swoich ludzi do udanego ataku na bagnety, który mocno przycisnął wojska papieskie. Według Benta ochotnicy odzyskali utracony teren, a linia papieska zaczęła się cofać w stronę Rzymu.¹⁴

Punkt zwrotny: chassepoty

Wtedy z drugiej linii, gdzie czekała ich brygada, nadeszli Francuzi. Ich piechota miała chassepot, odtylcowy karabin francuskiej armii z 1866 roku, a Mentana była jego pierwszą bitwą; Encyclopaedia Britannica z 1911 roku pisze, że zadał ciężkie straty oddziałom Garibaldiego. Herodote.net nazywa jego ogień skutecznym i celnym. Ochotnicy, pisze Bolton King, mieli teraz przeciw sobie dwukrotnie liczniejszego wroga, a chassepoty kosiły ich szeregi.¹⁵

Późnym popołudniem bitwa była przegrana. Nieprzyjaciel obszedł skrzydło ochotników, a garibaldczycy cofali się pod ogniem w stronę Monterotondo. Relacje o końcu dnia się różnią: Enciclopedia Italiana mówi, że ochotnicy nie zdołali nawet dotrzeć do miasteczka, bo droga była już odcięta, a według Benta główne siły były tam z powrotem jeszcze tego wieczoru.¹⁶

Rachunek strat

Źródła bardzo się różnią w ocenie strat. Enciclopedia Italiana podaje 150 zabitych i 220 rannych wśród ochotników, 30 zabitych i 103 rannych wśród żołnierzy papieskich oraz 2 zabitych i 38 rannych wśród Francuzów. Bent pisze, że Garibaldi zostawił na polu 400 lub 500 ludzi i mniej więcej tyle samo jeńców. Herodote.net szacuje straty ochotników na blisko tysiąc zabitych i rannych, 1500 jeńców i 2000 porzuconych karabinów, a straty papieskie na około stu zabitych i rannych.¹⁷

Następstwa

Nocą ochotnicy ruszyli do Passo Corese na granicy i 4 listopada oddali broń wojskom włoskim pilnującym granicy. Garibaldi wsiadł do pociągu do Florencji, ale na stacji Figline aresztowano go z rozkazu rządu i odwieziono do fortu Varignano koło La Spezii, a potem z powrotem na Caprerę. Herodote.net dodaje, że Francuzi starannie unikali pościgu za człowiekiem tak popularnym na całym świecie.¹⁸

Dla francuskiej armii był to sukces. „Chassepoty zdziałały cuda”, meldowało dowództwo. Enciclopedia Italiana nazywa tę uwagę generała de Failly cyniczną i pisze, że głęboko uraziła włoskie uczucia narodowe; Bolton King uważa ją za nietaktowną i zauważa, że zrodziła podejrzenie, iż wyprawa była po części próbą nowego karabinu. Markiz Gioacchino Pepoli, z polecenia króla, ostrzegł Napoleona III, że Mentana zadała śmiertelny cios sojuszowi obu państw.¹⁹

Ocena Garibaldiego u Boltona Kinga jest surowa: pomylił się jako polityk i jako wódz, a kampania była ciągiem wojskowych błędów, które podniosły prestiż papiestwa i upokorzyły Włochy. Britannica odnotowuje wyraźną utratę włoskiego prestiżu, politycznego i wojskowego. Francuzi też nie odeszli: ich wojska pozostały w Państwie Kościelnym, a papież zachował francuską ochronę aż do upadku Napoleona III w 1870 roku.²⁰

Dziedzictwo i pamięć

Utracona życzliwość dała o sobie znać trzy lata później. W 1870 roku, według Enciclopedia Italiana, pamięć Mentany była główną przeszkodą dla sojuszu Francji, Włoch i Austrii, i Napoleon III stanął przeciw Prusom sam. Jego klęska odebrała papieżowi obrońcę. 20 września 1870 roku wojska włoskie przebiły mury przy Porta Pia i weszły do Rzymu, a Pius IX zamknął się w Watykanie, nazywając się jego więźniem. Garibaldi przegrał pod Mentaną, ale sprawa, o którą walczył, zwyciężyła w ciągu trzech lat. W tej samej wojnie, 9 listopada 1870 roku, Francuzi odnieśli rzadkie zwycięstwo pod Coulmiers.²¹

Dla włoskich demokratów Mentana stała się hasłem przeciw sojuszowi z Napoleonem i przeciw kompromisowi z Kościołem. W 1880 roku schorowany już Garibaldi pojechał do Mediolanu na odsłonięcie pomnika poległych pod Mentaną, ufundowanego, jak pisze Bent, przez stronnictwo demokratyczne na znak protestu przeciw trwającej wtedy w mieście zbiórce na pomnik Napoleona III. Tę samą podróż odnotowuje Britannica z 1911 roku.²²

Mentana dziś

Mentana to niewielkie miasto na pierwszych stokach Wzgórz Sabińskich, kilka kilometrów od Monterotondo, łatwo dostępne z Rzymu. Jego Museo Garibaldino, zwane MuGa, zbudowano w 1905 roku według projektu architekta Giulia De Angelisa, by przechowywać pamiątki po kampanii rzymskiej 1867 roku, a przede wszystkim po bitwie z 3 listopada.²³ › 3 listopada w historii wojskowości