Co wydarzyło się w bitwie pod Saragossą?
20 sierpnia 1710 roku armia sprzymierzonych arcyksięcia Karola, habsburskiego pretendenta nazywającego się Karolem III, prowadzona przez marszałka Guida Starhemberga, z Jamesem Stanhope'em na lewym skrzydle, zaatakowała armię Filipa V pod markizem de Bay, ustawioną między Ebro a wzgórzami Monte Torrero pod Saragossą. Po ciężkiej walce linia burbońska pękła i rzuciła się do ucieczki, Filip V ledwie uniknął niewoli, a nazajutrz Karol wkroczył do miasta i przywrócił dawne prawa Aragonii. Sukces okazał się krótkotrwały: grudniowe klęski sprzymierzonych pod Brihuegą i Villaviciosą go przekreśliły.1
W 1710 roku wojna o sukcesję hiszpańską trwała już blisko dziesięć lat. Bezdzietny Karol II zapisał tron Filipowi Andegaweńskiemu, który został Filipem V, ale habsburski arcyksiążę Karol, popierany przez większość ziem Korony Aragońskiej, zakwestionował jego prawa. Jak pisze Eliseo Serrano Martín z Uniwersytetu w Saragossie, w 1710 roku Saragossa była miastem burbońskim; tego lata spotkali się u jej progu obaj królowie, obie armie i pół Europy.2
Serrano Martín opisuje ten konflikt jako wojnę zarazem dynastyczną, międzynarodową i gospodarczą, która rozstrzygała nie tylko, kto zasiądzie na tronie Hiszpanii, ale też, kto będzie panował na morzach i w handlu z Ameryką. Trwała aż do traktatów utrechckich z 1713 roku.3
Tło: królestwo z rąk do rąk
Aragonia już raz zmieniła stronę. Po klęsce sprzymierzonych pod Almansą w kwietniu 1707 roku Aragonia, Walencja i Murcja przepadły dla sprzymierzonych, a rząd Filipa zniósł większość własnych praw i instytucji Aragonii dekretami zwanymi Nueva Planta.4
Latem 1710 roku armia sprzymierzonych pobiła markiza de Bay pod Almenar koło Lleidy 27 lipca. Armia burbońska cofnęła się przez Aragonię ku Saragossie, a sprzymierzeni ruszyli za nią i 10 sierpnia zajęli Huescę.5
Obie armie stanęły pod miastem w połowie sierpnia i przez kilka dni ich jazda toczyła potyczki. 19 sierpnia sprzymierzeni przeprawili się przez Ebro i sformowali szyk bojowy; Burbonowie stanęli naprzeciw nich, plecami do miasta.6
Armie i dowódcy
Armią sprzymierzonych dowodził austriacki feldmarszałek Guido Starhemberg, a jej lewym skrzydłem angielski generał James Stanhope. Jej pułki pochodziły z pół Europy: w centrum Niemcy i Austriacy, na skrzydłach wojska angielskie, holenderskie, portugalskie, palatynackie i hiszpańskie.7
Po drugiej stronie markiz de Bay, który dopiero co objął dowództwo armii burbońskiej, prowadził wojsko, w którym obok Hiszpanów służyły pułki walońskie i inne cudzoziemskie. Żołnierze ledwie go znali, a po klęsce pod Almenar ich duch był słaby.8
Liczebność zależy od źródła. Gran Enciclopedia Española daje sprzymierzonym 23 tysiące ludzi, a Burbonom nie więcej niż 20 tysięcy; historyk Joaquín Beltrán, cytowany przez HoyAragón, i portal na trzechsetlecie Zaragoza 1710-2010 podają 25 tysięcy sprzymierzonych, a austriacka historia sztabowa z 1887 roku, oparta na aktach polowych, 22 tysiące sprzymierzonych przeciw około 14 tysiącom burbońskiej piechoty i 6 tysiącom jazdy.9
Niezwykłe było to, że obaj pretendenci do tronu byli w pobliżu pola bitwy. Żaden nie walczył, ale obaj byli na tyle blisko, by grozić im niebezpieczeństwo: Karol pozostał przy swoich wojskach, a Filip czekał na wynik pod miastem.10
Skrzydłami dowodzili doświadczeni ludzie. Na prawym skrzydle burbońskim, naprzeciw Stanhope'a, stała najlepsza jazda pod generałami porucznikami Amézagą i Mahonym; lewym skrzydłem, przy mieście i rzece, dowodził José de Armendáriz. Po stronie sprzymierzonych hrabia Atalaya dowodził prawym skrzydłem nad Ebro, a hrabia Belcastel prowadził do natarcia piechotę.11
Bitwa w fazach
Kanonada. Działa burbońskie otworzyły ogień o świcie, a artyleria obu armii prowadziła pojedynek przez całe przedpołudnie. Według relacji hiszpańskich sprzymierzeni ruszyli do natarcia w połowie przedpołudnia; austriacka historia umieszcza sygnał Karola do ogólnego ataku o wpół do dwunastej.12
Skrzydło Stanhope'a. Na lewym skrzydle sprzymierzonych pierwsza uderzyła jazda burbońska i wdarła się w ich szyki, a przez chwilę wyglądało na to, że Filip może wygrać. Potem jazda sprzymierzonych i rozstawiona wśród niej piechota przeszły do kontrataku, odrzuciły kawalerię burbońską na jej własną piechotę i rozbiły burbońskie prawe skrzydło.13
Skrzydło nad rzeką. O tym, co działo się nad Ebro, opowiada się na dwa sposoby. Według austriackiej historii sztabowej prawe skrzydło sprzymierzonych odparło burbońskie lewe i zepchnęło je pod mury miasta. Portal na trzechsetlecie, ważąc relacje hiszpańskich kronikarzy Bacallara i Castellvíego oraz angielskiego autora Boyera, pisze, że jazda burbońska najpierw rozbiła tam kawalerię sprzymierzonych, a dopiero potem piechota sprzymierzonych się przegrupowała i odzyskała teren.14
Centrum. W środku niemiecka piechota przeszła przez Barranco de la Muerte i pod silnym ogniem wspięła się na Monte Torrero. Gdy burbońskie centrum ruszyło jej naprzeciw, nie wytrzymało zderzenia; zagrożone obejściem cofnęło się i pociągnęło za sobą resztę armii Filipa.15
Punkt zwrotny: pogrom
Odwrót zamienił się w pogrom. Sprzymierzeni zdobyli 22 działa burbońskie i ponad 70 chorągwi i sztandarów, a sam Filip omal nie dostał się do niewoli, gdy jego armia uciekała.16
Liczby strat burbońskich bardzo się różnią. Austriacka historia sztabowa, powołując się na oficjalne wiedeńskie Diarium, liczy 3600 zabitych pochowanych na polu bitwy oraz 712 oficerów i 4310 żołnierzy wziętych do niewoli, z których 1500 przeszło na stronę Karola. Portal na trzechsetlecie podaje 4 tysiące zabitych i 6 tysięcy rannych i jeńców; Beltrán, cytowany przez HoyAragón, około 10 tysięcy zabitych i rannych oraz blisko 5 tysięcy jeńców; a Atlas de Historia de Aragón około 3 tysięcy zabitych i 4 tysięcy jeńców. Straty sprzymierzonych były znacznie mniejsze: około 2 tysięcy według portalu, 534 zabitych i 930 rannych według list austriackich.17
Następstwa
Filip uciekł ku Kastylii i Madrytowi. 21 sierpnia Karol wjechał do Saragossy wśród wiwatów mieszkańców i przywrócił zniesione przez Filipa prawa, fueros.18
Droga na Madryt stała otworem i we wrześniu sprzymierzeni po raz drugi w tej wojnie zajęli stolicę. Nie zdołali się w niej utrzymać: znów musieli opuścić Madryt, a w odwrocie na wschód zostali pobici pod Brihuegą 8 i 9 grudnia, gdzie do niewoli trafił sam Stanhope, i pod Villaviciosą 10 grudnia.19
Pod koniec 1710 roku Filip V mocno trzymał już Hiszpanię, Saragossa wróciła w jego ręce, a wojska sprzymierzonych zostały zepchnięte do Katalonii. Panowanie Karola w Aragonii trwało ledwie kilka miesięcy.20 › 20 sierpnia w historii wojskowości
Dziedzictwo i pamięć
Dla Jamesa Stanhope'a Almenar i Saragossa były szczytem wojny w Hiszpanii; cztery miesiące później był już jeńcem i dopiero po uwolnieniu wrócił do Anglii, by rozpocząć drugą karierę, jako mąż stanu. Wojna skończyła się z Filipem na tronie.21
Samo pole bitwy niemal zniknęło. Większość leży dziś pod południowymi dzielnicami miasta. Pamięć przechowuje tylko nazwa Barranco de la Muerte, Wąwozu Śmierci; Serrano Martín przytacza przewodnik z 1860 roku, który już wtedy tłumaczył ją wielką bitwą stoczoną tu na początku poprzedniego stulecia.22
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”. ↩
- Eliseo Serrano Martín, „Barranco de la Muerte. Zaragoza. Batalla de Zaragoza. 1710”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”. ↩
- Eliseo Serrano Martín, „Barranco de la Muerte. Zaragoza. Batalla de Zaragoza. 1710”; Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”. ↩
- HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”; Gran Enciclopedia Española, „Batalla de Zaragoza”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; Gran Enciclopèdia Catalana, „James Stanhope”. ↩
- J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; Kronoskaf, Project WSS, „1710-08-20, Battle of Saragossa”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Gran Enciclopedia Española, „Batalla de Zaragoza”. ↩
- J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII. ↩
- Gran Enciclopedia Española, „Batalla de Zaragoza”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII. ↩
- J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII. ↩
- J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII. ↩
- J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; Eliseo Serrano Martín, „Barranco de la Muerte. Zaragoza. Batalla de Zaragoza. 1710”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”. ↩
- Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; Gran Enciclopedia Española, „Batalla de Zaragoza”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”; Encyclopaedia Britannica, „James Stanhope, 1st Earl Stanhope”; Gran Enciclopèdia Catalana, „James Stanhope”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „James Stanhope, 1st Earl Stanhope”; Gran Enciclopèdia Catalana, „James Stanhope”; Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”; HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”. ↩
- HoyAragón, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”; Eliseo Serrano Martín, „Barranco de la Muerte. Zaragoza. Batalla de Zaragoza. 1710”; J. Alfonso Gamero, „La Batalla”. ↩
Źródła
- Carl Freiherr von Hipssich, Feldzüge des Prinzen Eugen von Savoyen, t. XII: Spanischer Successions-Krieg, Feldzug 1710 (Wiedeń: Abtheilung für Kriegsgeschichte des k. k. Kriegs-Archivs, 1887), s. 374 do 385, Internet Archive
- J. Alfonso Gamero, Zaragoza 1710-2010 (portal na trzechsetlecie), „La Batalla”
- HoyAragón, 20 sierpnia 2026, „La batalla que decidió el destino de Zaragoza hace 316 años”
- Encyclopaedia Britannica, „War of the Spanish Succession”
- Eliseo Serrano Martín, Uniwersytet w Saragossie, Cartografía del Patrimonio Cultural Aragonés, „Barranco de la Muerte. Zaragoza. Batalla de Zaragoza. 1710”
- Gran Enciclopedia Española, via Biblioenciclo, „Batalla de Zaragoza”
- Gran Enciclopèdia Catalana, Enciclopèdia.cat, „James Stanhope”
- Kronoskaf, Project WSS (na podstawie Austriackiego Archiwum Wojennego), „1710-08-20, Battle of Saragossa”
- Encyclopaedia Britannica, „James Stanhope, 1st Earl Stanhope”
