Bitwa pod Synopą 1853: turecka eskadra spalona na kotwicy

Osmańskie okręty strzeliły pierwsze, ale nie miały żadnych szans. Do zatoki weszło sześć rosyjskich okrętów liniowych przeciw eskadrze, w której największym okrętem była fregata. Gdy działa umilkły, nie żyły tysiące osmańskich marynarzy, a kilka dni później londyńskie gazety pisały już o masakrze.²

Kto wygrał bitwę pod Synopą i dlaczego?

Wygrała Rosja, i to zdecydowanie. Nachimow wprowadził sześć okrętów liniowych, część z nich z ciężkimi działami bombowymi, przeciw fregatom, korwetom i małym parowcom stojącym na kotwicy pod słabymi bateriami nadbrzeżnymi, więc Turcy od pierwszej salwy mieli słabszą artylerię. Eskadra osmańska wolała czekać na kotwicy, niż uciekać do domu, a pomoc nie nadeszła ani z Konstantynopola, ani od flot sojuszniczych.³

Tło: wojna nad Dunajem i eskadra na morzu

Wojna krymska zaczęła się jako wojna Rosji z Imperium Osmańskim. Latem 1853 roku wojska rosyjskie zajęły księstwa naddunajskie, a jesienią Turcja wypowiedziała Rosji wojnę. Wielka Brytania i Francja popierały sułtana, a ich floty stały u wejścia do Dardaneli, by osłaniać Konstantynopol, choć same nie były jeszcze w stanie wojny z Rosją.⁴

Tej jesieni osmańska marynarka wysłała na Morze Czarne eskadrę pod dowództwem Patrony Osmana Paszy, którego zastępcą był Riyale Hüseyin Pasza. Do czego miała służyć, zależy od tego, kto opowiada. Adolphus Slade, brytyjski oficer służący jako doradca floty osmańskiej, pisał, że car uważał ją za transport amunicji dla Czerkiesów walczących z Rosją na Kaukazie; źródła rosyjskie, od historyka Jewgienija Tarlego po Bibliotekę Prezydencką w Moskwie, piszą, że miała osłaniać desant wojsk na wybrzeżu Kaukazu.⁵

Rosyjska Flota Czarnomorska była już na morzu. 17 listopada według kalendarza zachodniego parowa fregata „Władimir” z wiceadmirałem Władimirem Korniłowem na pokładzie po trzygodzinnej walce zdobyła osmański parowiec Pervaz-i Bahri. Z Sewastopola wysłano kolejne okręty liniowe, które miały dołączyć do Nachimowa krążącego u wybrzeży Anatolii.⁶

Synopa była naturalnym schronieniem. Jej osłonięty południowy port był najlepszą naturalną przystanią na anatolijskim wybrzeżu Morza Czarnego, a tamtejsza stocznia od stuleci budowała okręty dla osmańskiej floty.⁷

Po drodze sztorm rozproszył eskadrę i okręty zebrały się ponownie właśnie w Synopie. Dotarły tam uszkodzone, okręt flagowy z pękniętą reją grotmasztu, a załogi, źle ubrane na zimę, były tak wyczerpane zimnem i wilgocią, że przez kilka godzin nie były w stanie wejść na reje i zwinąć żagli.⁸

Siły i dowódcy: dwie nierówne eskadry

Eskadra osmańska w Synopie składała się z siedmiu fregat, wśród nich egipskiej Dimyad, a także z trzech korwet, dwóch małych parowców i transportowców. Nie miała ani jednego okrętu liniowego. Fırat Küskü z Uniwersytetu w Synopie, który odtworzył bitwę na podstawie archiwów osmańskich i prasy brytyjskiej, liczy dwanaście jednostek z 434 działami i około 4490 ludźmi; Slade podaje 430 dział i 4200 ludzi. Rosyjska kronika floty z 1948 roku wymienia fregaty z nazwy i przypisuje eskadrze 472 działa.⁹

Wybrzeże niewiele mogło pomóc. Slade opisuje baterie Synopy jako kilka małych umocnień ze starymi działami, z których jedno zasłaniały własne okręty, a drugiemu szybko zabrakło ładunków, a prasa brytyjska odnotowała, że obrona miasta od dziesięcioleci była zaniedbana. Rosyjska kronika liczy sześć baterii z 24 działami, Biblioteka Prezydencka 38 dział.¹⁰

Naprzeciw stanęła rosyjska Flota Czarnomorska wiceadmirała Pawła Nachimowa. Od 23 listopada jego trzy okręty liniowe pilnowały portu od strony morza. Do 29 listopada dołączył do niego z Sewastopola kontradmirał Fiodor Nowosilski z trzema kolejnymi okrętami liniowymi i dwiema fregatami i Nachimow miał odtąd sześć okrętów liniowych, „Impieratricę Mariję”, „Pariż”, „Wielkiego Księcia Konstantina”, „Tri Swiatitiela”, „Rostisława” i „Czesmę”, oraz fregaty „Kagul” i „Kulewczi”. Jego najcięższe działa, 68-funtowe, strzelały pociskami burzącymi.¹¹

Obie strony liczyły działa różnie, ale różnica była duża przy każdym rachunku. Rosyjska kronika przypisuje ośmiu żaglowcom Nachimowa 710 dział, w tym 76 bombowych; Biblioteka Prezydencka podaje 720 dział rosyjskich wobec 510 osmańskich, a Tarle liczy po stronie rosyjskiej 716.¹²

Dwaj dowódcy, dwie decyzje

Osmański dowódca widział, na co się zanosi. Meldował o rosyjskich okrętach przed portem i ostrzegał, że bez posiłków może dojść do klęski, ale pomoc nie nadeszła ani z Konstantynopola, ani od flot brytyjskiej i francuskiej. Slade pisze, że Osman Pasza nie ufał umiejętnościom swoich kapitanów w bitwie w ruchu i nie chciał stawiać czoła kolejnemu sztormowi, więc postanowił czekać na wroga na kotwicy.¹³

Ustawił okręty łukiem wzdłuż brzegu miasta i ten wybór go kosztował. Tarle zauważa, że linia biegła wzdłuż wklęsłego nabrzeża i zasłoniła okrętami wiele baterii nadbrzeżnych; Slade znalazł baterię zasłoniętą przez własną eskadrę, a prasa brytyjska donosiła, że okręty zagradzały linię ognia działom na lądzie.¹⁴

Nachimow postanowił zaatakować eskadrę w jej własnym porcie. Biblioteka Prezydencka wyjaśnia, że na morzu mogłyby do niej dołączyć okręty brytyjskie i francuskie stojące w zatoce Besika; rosyjska kronika wiąże tę decyzję z przybyciem okrętów Nowosilskiego. 29 listopada wydał pisemny rozkaz z planem ataku: gdzie każdy okręt ma stanąć na kotwicy, jak prowadzić ogień i jakie cele wybierać.¹⁵

Okręty miały wejść pod żaglami w dwóch kolumnach, co skracało czas pod ogniem i pozwalało szybko rzucić kotwice na wyznaczonych miejscach. Jedną kolumnę prowadził Nachimow na „Impieratricy Mariji”, za którą szły „Konstantin” i „Czesma”; drugą Nowosilski na „Pariżu”, za którym szły „Tri Swiatitiela” i „Rostisław”. Fregaty „Kagul” i „Kulewczi” zostały pod żaglami przed zatoką, by pilnować osmańskich parowców i nie dopuścić do ich ucieczki.¹⁶

Przebieg bitwy

Podejście. Około południa 30 listopada rosyjskie okręty liniowe weszły do zatoki pod pełnymi żaglami, przy słabym wietrze. Rano panowała mgła, dzięki której Rosjanie podeszli blisko, zanim można ich było dobrze dostrzec. Gdy wpływali, gubernator i urzędnicy miasta uciekli w głąb lądu.¹⁷

Pierwsze strzały. Okręty osmańskie otworzyły ogień pierwsze, z okrętem flagowym Avnillah na czele, i kilka rosyjskich okrętów mocno ucierpiało w czasie podejścia. Potem rosyjskie okręty liniowe rzuciły kotwice na wyznaczonych miejscach i odpowiedziały pełnymi salwami burtowymi.¹⁸

Zagłada. Okręty liniowe strzelające 68-funtowymi pociskami burzącymi do fregat i korwet mogły przynieść tylko jeden wynik. Okręty stawały w ogniu, a ludzie tonęli, próbując dopłynąć do brzegu. Nizamiye spłonęła, a na fregacie Navek-i Bahri jej kapitan Ali Bej wysadził własny okręt w powietrze, by nie dostał się w ręce wroga; rosyjska kronika i Tarle przypisują jej zniszczenie działom „Czesmy” i „Konstantina”. Jedna po drugiej płonące fregaty i korwety zrywały liny kotwiczne i dryfowały na brzeg.¹⁹

Jak długo to trwało. Slade pisze, że bitwa była rozstrzygnięta po półtorej godziny. Relacje rosyjskie, liczące do chwili, gdy umilkła ostatnia bateria nadbrzeżna, podają około czterech godzin.²⁰

Parowiec, który uciekł. Uratował się jeden okręt. Parowiec Taif zerwał się z kotwicy, przedarł się obok czekających przed zatoką fregat, a potem natknął się na parowce Korniłowa, które płynęły z Sewastopola na pomoc Nachimowowi; przebił się i przez nie i zawiózł wiadomość do Konstantynopola. Według Slade'a dotarł do Bosforu po południu 2 grudnia, Küskü datuje nadejście wiadomości do Stambułu na 3 grudnia. Długo powtarzana opowieść umieszczała na jego pokładzie samego Slade'a i pojawia się ona nawet w niedawnych publikacjach, ale Küskü wykazuje, że to nieprawda, a relacja samego Slade'a stawia go w chwili nadejścia wiadomości w Konstantynopolu.²¹

Punkt zwrotny: ogień na miasto

Ze zwycięstwa skandal zrobiło to, co nastąpiło potem. Slade pisze, że gdyby Nachimow przerwał ogień, gdy bitwa była już rozstrzygnięta, jego zasługa byłaby bez skazy. Rosjanie strzelali jednak dalej kulami, pociskami i zapalającymi karkasami do osiadłych wraków, ich załóg i miasta za nimi, aż stanęła w ogniu jego turecka dzielnica.²²

Slade, sam marynarz, winił też stronę osmańską. Jego zdaniem eskadra powinna była stanąć blisko brzegu na płytkiej wodzie, wyładować część dział, by zbudować baterie na klifach, i odesłać na ląd łodzie, drzewca i żagle, czyli wszystko, co mogło się palić lub rozpryskiwać; zakotwiczona tak, jak stała, była po prostu celem.²³

Rachunek strat

Straty osmańskie były straszne, choć żadna liczba nie jest pewna. Slade szacował zabitych na 2700 z 4200; Kinglake podawał, że wysocy urzędnicy uważali, iż zginęło 4000; Mehmet Öz w Encyklopedii Islamu TDV pisze o ponad 2000; Küskü przytacza za historykiem Enverem Ziyą Karalem ponad połowę z około 4000 marynarzy; rosyjska kronika podaje dwie trzecie z 4500, a Biblioteka Prezydencka ponad 3000 zabitych i utopionych.²⁴

Rannego Osmana Paszę wzięto do niewoli. Slade liczy pięciu oficerów, w tym dowódcę, i około 150 marynarzy zabranych przez Rosjan; Biblioteka Prezydencka podaje około 200 jeńców. Około tysiąca osmańskich marynarzy, dodaje Slade, odeszło wieczorem po bitwie w głąb lądu.²⁵

Rosjanie nie stracili żadnego okrętu. Kronika z 1948 roku liczy 37 zabitych i 229 rannych, Biblioteka Prezydencka 37 zabitych i 235 rannych, a Tarle 38 zabitych i 240 rannych. Oficer cytowany przez Tarlego wspominał, że najbardziej ucierpiała „Impieratrica Marija”, która szła na czele i stanęła najbliżej osmańskich burt.²⁶

Gdy kilka dni później do Synopy dotarły z pomocą brytyjski parowiec Retribution i francuski Mogador, ze Slade'em na pokładzie, brzeg zatoki był zasłany wrakami i ciałami. Nie stał ani jeden maszt, a miasto wyglądało, jak pisał Slade, jak po szturmie. Ranni leżeli przez wiele dni prawie bez opieki; okręty sojuszników przywiozły chirurgów i zaczęły przewozić ocalałych do Konstantynopola.²⁷

Następstwa: od Synopy do wojny

Zwycięzcy wrócili do domu. Eskadra Nachimowa wypłynęła do Sewastopola 2 grudnia i mimo uszkodzeń wszystkie okręty przetrwały burzliwą przeprawę. Mikołaj I nadał Nachimowowi Order Świętego Jerzego II klasy, jedno z najrzadszych rosyjskich odznaczeń wojskowych.²⁸

Wiadomość dotarła do Londynu i Paryża 11 grudnia, a od następnego dnia wypełniała brytyjskie gazety. Prasa nazwała bitwę masakrą pod Synopą, a jak zauważył Kinglake, niewielu ludzi w Anglii wątpiło, że był to czyn zdradziecki.²⁹

Rząd w Londynie, naciskany przez Napoleona III i własną opinię publiczną, uznał, że taka klęska nie może się powtórzyć. Admirałowie otrzymali rozkaz zapewnienia panowania na Morzu Czarnym i zatrzymania floty rosyjskiej w jej portach.³⁰

Sam Kinglake uważał to oskarżenie za niesprawiedliwe. Jego zdaniem atak nie był podstępną niespodzianką, bo flota rosyjska przez wiele dni otwarcie krążyła przed Synopą, a Rosja miała pełne prawo zniszczyć wrogą eskadrę, skoro Turcy walczyli już nad Dunajem. Gniew opinii publicznej, przekonywał, skierowano na cara zamiast na brytyjskich ministrów, ambasadorów i admirałów, którzy zostawili eskadrę bez ochrony.³¹

Niezależnie od racji skutek był rozstrzygający. Floty brytyjska i francuska weszły na Morze Czarne na początku stycznia 1854 roku, a pod koniec marca Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Rosji wojnę. Rozegrała się ona przede wszystkim na Krymie, wokół bazy, z której wypłynął Nachimow.³² › Oblężenie Sewastopola 1854

Dziedzictwo i pamięć

Synopa pokazała, co pociski burzące mogą zrobić z drewnianymi okrętami. Rosyjskie okręty liniowe miały na dolnych pokładach 68-funtowe działa bombowe, według kroniki 76 sztuk, a Biblioteka Prezydencka nazywa Synopę pierwszą bitwą, w której użyto takich dział na dużą skalę, i ostatnią wielką bitwą epoki żagla.³³ › Bitwa pod Kinburnem 1855

Dla samej Synopy koszt okazał się trwały. Handel przeniósł się do Samsunu i Trabzonu, a miasto nigdy nie odzyskało dawnej pozycji nad Morzem Czarnym. Ku pamięci poległych marynarzy państwo osmańskie wzniosło w pobliżu stoczni Fontannę Męczenników, opłaconą przez sułtana Abdülmecida, która stoi w mieście do dziś.³⁴

Rosja pamięta ten dzień jako największe zwycięstwo swojej Floty Czarnomorskiej. Rocznicę, przypadającą według starego kalendarza rosyjskiego na 18 listopada, obchodzi się 1 grudnia jako Dzień Chwały Wojskowej na mocy ustawy federalnej z 1995 roku.³⁵