Kto wygrał drugą bitwę u przylądka Finisterre?
Brytyjczycy. 25 października 1747 roku (14 października według starego stylu) czternaście okrętów kontradmirała Edwarda Hawke'a dopadło osiem francuskich okrętów liniowych eskortujących wielki konwój na Antyle i zdobyło sześć z nich. Francuska eskorta markiza de l'Estenduère walczyła od przedpołudnia do wieczora, a historycy francuscy i część brytyjskich przypisują jej uratowanie większości konwoju, choć część statków przechwycono potem na Karaibach.1
Osiem francuskich okrętów liniowych zawróciło na spotkanie czternastu brytyjskich, żeby ponad dwieście statków handlowych mogło uciec. Walczyły do zmroku, a sześć z nich skończyło dzień jako pozbawione masztów zdobycze. Druga bitwa u przylądka Finisterre zapisała się w pamięci jako starcie zaciekłości jednego admirała z upartą, ofiarną obroną drugiego.2
Tło: dwie bitwy u jednego przylądka
Bitwę stoczono daleko na Atlantyku, w czasie wojny o sukcesję austriacką. Była to druga walka u tych wybrzeży w ciągu jednego roku: w maju 1747 roku admirał George Anson pobił już na tych wodach francuską eskadrę. W obu bitwach Brytyjczycy byli znacznie silniejsi i w obu, jak zauważył Mahan, właściwym wyborem był pościg ogólny, a nie formalna linia bojowa.3 › Pierwsza bitwa u przylądka Finisterre 1747
W 1747 roku Wielka Brytania wciąż posługiwała się kalendarzem juliańskim, czyli starym stylem, a Francja gregoriańskim. Dlatego źródła brytyjskie datują drugą bitwę na 14 października, a francuskie na 25 października. Brytyjskie Archiwum Narodowe zapisuje jeden ze zdobytych okrętów jako wzięty 14/25 października 1747 roku, podając obie daty w jednej linijce.4
Jesienią 1747 roku Francja zgromadziła na redzie Basków wielki konwój do swoich kolonii na Antylach, a z Brestu przypłynęła eskadra okrętów wojennych, by go eskortować. Brytyjski wywiad się o tym dowiedział i z Plymouth wysłano Hawke'a, by konwój przechwycił. Konwój wyszedł spod wyspy Aix 6 października według nowego stylu.5
Floty i dowódcy
Hawke podniósł flagę na Devonshire o 66 działach i miał czternaście okrętów: dwanaście liniowych i dwa 50-działowe. Jednym z jego kapitanów był George Brydges Rodney z Eagle.6
L'Estenduère, czyli Henri-François des Herbiers, miał flagę na Tonnant o 80 działach i jeszcze siedem okrętów liniowych, wśród nich 74-działowy Intrépide hrabiego de Vaudreuil. Płynął z nimi dziewiąty okręt, 60-działowy Content francuskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Francuskie okręty były na ogół większe od brytyjskich, zauważał Mahan; Brytyjczycy mieli przewagę liczebną.7
Sam konwój był ogromny: 252 statki handlowe według Clowesa, 250 według Troude'a i Mahana, ponad 200 żagli w historii francuskiej marynarki Nicolasa Mioque'a.8
Bitwa, faza pierwsza: pościg
Floty dostrzegły się wcześnie rano 14 października według starego stylu. L'Estenduère z początku wziął Brytyjczyków za część własnego konwoju. Gdy zrozumiał pomyłkę, kazał statkom handlowym odpływać pod osłoną Contenta, a swoje osiem okrętów ustawił w linii między konwojem a nieprzyjacielem i czekał pod marslami.9
Hawke najpierw sformował linię bojową, potem, widząc, że ma przed sobą tylko osiem okrętów wojennych, ściągnął ten sygnał i nakazał pościg ogólny, a następnie atak. Bitwa zaczęła się tuż przed południem.10
Faza druga: przytłoczona linia francuska
Brytyjskie okręty nadpływały jeden po drugim i rozdzielały się, mijając francuską kolumnę z obu stron, tak że tylne okręty francuskie znalazły się pod ogniem z obu burt naraz, czasem dwóch lub trzech przeciwników. Każdy brytyjski kapitan walczył z pierwszym napotkanym wrogiem, aż nadpłynął za nim świeży okręt, i wtedy przechodził do następnego.11
Tylne okręty francuskie broniły się godzinami. Richmond pisze, że Neptune walczył od wpół do dwunastej do wpół do czwartej; jego kapitan de Fromentières poległ. Jeden po drugim Neptune, Fougueux, Severn, Monarque, Trident i Terrible opuściły bandery, w większości pozbawione masztów.12
W środku walki Hawke wezwał kapitana Thomasa Foxa z Kenta, by zaatakował Tonnant. Fox i jego oficerowie odczytali sygnał jako rozkaz dołączenia do admirała i Kent odszedł od francuskiego okrętu flagowego. To nieporozumienie miało kosztować Foxa karierę.13
Punkt zwrotny: ucieczka Tonnanta
Pod wieczór ciężko uszkodzony Tonnant odszedł z wiatrem, a najmniej poturbowany Intrépide wrócił przez linię brytyjską, by go osłonić. Szczegóły opowiada się różnie. Troude pisze, że Vaudreuil wziął okręt flagowy na hol; Richmond, że Intrépide osłaniał jego odwrót; brytyjski raport cytowany przez biografa Hawke'a, Montagu Burrowsa, mówi, że Tonnant uciekł „dzięki pomocy Intrépide'a”, a galeria Rountree Tryon zauważa, że źródła nie opisują wyraźnie holowania.14
Rodney na Eagle, z Yarmouth i Nottingham, ruszył bez rozkazu w pościg za dwoma francuskimi okrętami i dopadł je o zmierzchu. Kapitan Philip Saumarez z Nottingham poległ. Ścigający byli zbyt uszkodzeni, by iść dalej, i Tonnant z Intrépide'em dotarły do Brestu.15
Następstwa: co się stało z konwojem?
Straty francuskie wyniosły według Clowesa około 800 zabitych i rannych, brytyjskie 154 zabitych i 558 rannych. Eskadra Hawke'a była tak poturbowana, że rada wojenna następnego ranka postanowiła nie ścigać konwoju. Hawke przyprowadził zdobycze do Portsmouth, gdzie sąd pryzowy uznał Severn za pryz 20 stycznia 1748 roku; Clowes podaje, że wszystkie zdobycze poza Neptune'em kupiono do Royal Navy.16
Los konwoju wciąż budzi spory. Troude i Mahan piszą, że został uratowany, a wszystkie 250 statków zachowali ich właściciele. Hawke wysłał jednak przodem slup Weazel, by ostrzec brytyjskiego dowódcę na Wyspach Podwietrznych, i Mahan oraz Clowes zgodnie zauważają, że w efekcie część konwoju przechwycono na Antylach. Mioque, piszący dziś, uważa, że konwój najpewniej w większości ocalał, i podkreśla, że historycy wciąż się spierają.17
Zwycięstwo ogłosili i Francuzi, i Anglicy, zauważa katalog galerii Rountree Tryon.18
Nagroda Hawke'a i sąd nad Foxem
W Wielkiej Brytanii nikt nie miał wątpliwości, kto wygrał. Hawke, wciąż młodszy kontradmirał, otrzymał za zwycięstwo Order Łaźni. Dwanaście lat później odniósł swoje najsłynniejsze zwycięstwo, w zatoce Quiberon w listopadzie 1759 roku.19
Nie każdego kapitana nagrodzono. Fox stanął przed sądem wojennym w Portsmouth, który obradował do 22 grudnia 1747 roku według starego stylu, uniewinnił go od zarzutu tchórzostwa, ale uznał za winnego cofnięcia bezanmarsla i odejścia od Tonnanta i odebrał mu dowództwo Kenta. Clowes winą za nieporozumienie obarcza głównie ówczesny wadliwy system sygnałów; Richmond odnotowuje, że Augustus Keppel nazwał później Foxa ofiarą dwóch jego oficerów.20
Dziedzictwo i pamięć
Historycy po obu stronach kanału La Manche oddają pokonanemu tyle samo czci co zwycięzcy. Mahan pisał, że jeśli Hawke wykazał swój zwykły osąd i rozmach, to los dał l'Estenduère'owi „główną rolę w dramacie”, a ten „odegrał ją szlachetnie”. Troude pisał, że l'Estenduère bronił konwoju tak, jak na lądzie broni się pozycji, by ocalić korpus armii, i dał się zmiażdżyć.21
Dla historyka marynarki Richmonda bitwa pokazała granice francuskiego systemu konwojów: francuska eskorta, w przeciwieństwie do brytyjskiej, nie była wzmacniana na niebezpiecznych wodach u wybrzeży Brestu, a gdy Wielka Brytania utrzymała na trasach konwojów silną eskadrę, katastrofa była nieunikniona. Wielkiej Brytanii bitwa przyniosła sławę admirała, który w 1759 roku miał zwyciężyć w zatoce Quiberon.22 › 25 października w historii wojskowości
